Ibrahim Goga

Intervistuar nga: Bjeshka Guri

Na u ngishmi me erën e tyne. Ata hankshin suxhuk, na hankshmi bukë t’thatë t’kallamojtë. As djathë s’kemi pasë

0:00
0:00

Të dhënat e intervistes
Data e intervistës

20.05.2018

Lokacioni i intervistës

Ferizaj

Vendi i lindjës

Ferizaj

Tranksriptimi

BG: Në kuadër të projektit “100 pleq e plaka”, sot jemi në qytetin e Ferizajt. Data është nizet [20] maj dhe do ta intervistojmë Ibrahim Goga, tetëdhjet’ e pesë [85] vjeç.

A po m’kallxon prej kahit vini?

IG: Kshtu, n’kohën e Turqisë, sundimit turk, n’atë kohë shumë familje shqiptare t’viseve t’ndryshme t’Shqiprisë, sidomos t’asaj anës veriore, janë shpërngulë n’vendet ku kanë mujtë me siguru një jetë ma t’mirë. Kshtu paraardhsit e mi, familjen Goga, kanë ardhë prej Malësisë Madhe, edhe gjatë rrugtimit kanë kalu nëpër Jezerc edhe kanë mrri n’Ferizaj. Si duket paraardhsit tânë kanë qenë t’fesë krishtere, si duket kanë qenë katolikë, mirëpo dikun n’shekullin… e n’fund të XVII-XVIII, Turqia n’atë kohë i ka stimulue duke ju dhanë ara, livadhe, tokë. I ka stimulue me kusht që me ndrrue fenë, me pranu fenë islame. Kshtuqë n’Ferizaj faktikisht përveç Gogëve kanë qenë edhe tri familje tjera që kanë jetu n’qët trevë, edhe qi i kanë taku fshatit Nekudim. Domethanë, Gogt kanë qenë nje lagje e fshatit Nekudim. Përveç Gogëve k’tu kanë banu edhe familjet Qenani, famijet Nazifi, familjet Sylejmani, edhe dy [2] familje kanë qenë t’mdhaja Goga.

BG: E n’Jezerc a ju ka râ me jetu?

IG: Ja, n’Jezerc vetëm kanë kalu transit, ndoshta për me pushu janë nalë naj ditë. N’Jezerc nuk kanë jetu, vetëm kanë kalu. Kshtuqi, Ferizaj llogaritet që osht themelue me ndërtimin e hekurudhes. Hekurudha osht lshue n’komunikacion n’vitin nimijë e tetqind e shtadhet e tre [1873], edhe ndërtesa e stacionit hekurodhor osht ndërtesa ma e vjetër n’qytet, i ka niqind e katërdhet e pesë [145] vjet. Kshtuqë unë kur kom lind’, unë kur kom lind’, Ferizaji ka qenë i vjetër. Gjashdhet [60] vjet i ka pasë që ô themelu. Kur m’ka lind’ bâba im, Ferizaji i ka pasë shtatëmdhet [17] vjet, kur ka lind’ babgjyshi Ferizaj si qytet nuk ka egzistu. Bile, një prej familjes Goga si banorë ma i vjetër osht Ismajl Goga. Ai ka lind’ ose osht lind’ katër [4] vjet para themelimit t’qytetit, n’vitin nimijë e shtatqind e gjashdhet e nant’ [1769]. Ka rrnue nodhet e pesë [95] vjet edhe si banor ma i vjetër i qytetit. Unë edhe fotografinë e tij…

BG: E a t’ka râ me taku?

IG: Po, kom nejt me to. Po osht shumë dam i madh që s’e kom shfrytzu atâ me m’dhanë shënime, meqënse at’here s’e m’ka shku menja që ka me shkru libër. E ai shumë gjâna ka ditë me tregu për qytetin e Ferizajt. Thonë, unë kom ni prej tjerve, që oda e Gogëve ka qenë frekuentuese, kanë kalue patritotët ma t’njoftun, si Bajram Curri, Isa Boletini, e… Mirëpo masi s’kom pasë mundsi me bisedu me to edhe ai me m’dhanë shënime faktike...

BG: Çka t’ka tregu a t’kujtohet?

IG: Ee nuk… Kurrë s’e kom pytë për qytetin, as që e kom pytë s’e s’m’ka interesu. Si plak e kom respektu edhe jam kanë edhe mu m’ka respektu. Edhe nëse fillojmë tashti me përshkru jetën e asaj kohe unë n’Ferizaj e maj n’men kur nuk ka pasë rrymë elektrike edhe rrugët e qytetit t’Ferizaj janë ndriçue me llampa t’vajgurit. Gaz, që ju thojmë na. N’çdo kand t’qytetit ka egzistu një shtyllë e drurit, aty ka qenë feneri, mrena llampa edhe ka qenë njeri i caktun prej komunës që çdo mramje i ka dhezë ato llampat e fenerit edhe n’mëngjes i ka shukë.

BG: A ka pasë qarkullim mrena qyteti natën?

IG: Po, ka pasë. Qysh jo! Ka pasë. Tani me qëto drita janë ndriçu rrugët që sadokudo me pâ njerzit se ka po shkojnë. Se kanë punu përpara kafet. N’kohë t’Ramazanit, sikur tash që bahët, e kanë frekuentue njerzit edhe gjatë natës. Tjetër nuk mund t’përshkruhet e as t’krahasohet jeta e at’hershme. Edhe kto gjeneratat e reja menojnë që qishtu ka qenë gjithmonë. Kur ta përshkruj jetën në familjen teme duhët me ditë që ajo m’nyrë e jetesës ka qenë te të gjithë shqiptarët. Për shembull, at’here na kemi jetue n’një dhomë. Qat dhomë nuk ka pasë kauqa, nuk ka pasën qyfnika, nuk ka pasë mobilje… Ja, ja, ja, ja. Janë kanë dofarë shilte, ni qylym, dikund ka pasë drrasa, dikun ka qenë gjysa e dhomës me kashtë, gjysa me tokë. Po unë po flas tashti m’nyra e jetesës n’qytet. N’qat dhomë kemi flejt, n’qat dhomë osht zi, n’qat dhomë na ka lâ nâna. E edhe kemi pasë llampa, s’kemi pasë ndriçim. Unë për shembull, shkollën fillore edhe gjimnazin e ulët e kum kry tu pregatit detyrat shtëpiake, tu msu me llampë. Veç e lâsha llampën n’dysheme, u shtrisha përtoke, edhe bojsha detyrat. Neri n’vitin 1951 une s’kom pasë dritë. A Ferizaj, k’tâ se nuk e ceka, për herë t’parë një centrall elektrik përrreth lumit Neredimka ka ndriçu qytetin n’vitin 1938. Domethanë, pesë [5] vjet masi kom lind’ une qyteti osht elektrifiku, Ferizaj. Tjetër shka mund t’them… Na fmit t’qytetit nuk kemi, po menoj pjesa dërmuse, fmit e puntorëve që menzi kanë punu me fuqi krahu. Për shembull, bâba jem. Nuk e kemi pasë lluksin edhe standardin si disa familje gjakovare, katolike që kanë pasë dyqane, që janë marrë me tregti, zejtari t’ndryshme, po ata kanë pasë jetën… Unë po flas për një familje mesatare qysh kemi rrnu. Domethanë, na ni familje ka qenë e lumtur nëse e ka siguru bukën e kallamojt, t’misrit. Une po flas tash për shkollë n’Ferizaj. N’kohën e 1941- 44 shkolla fillore punonte tri orë paradite dy orë masdite. E tash, masi na e kishmi shtëpinë larg prej shkollës, e dimrit borë, e mos m’u kthye na pushimin e bojshmi deri kur fillojshin ortë e masditës. Metshmi n’shkollë. Edhe aty tashti na e marrshum bukën me veti. Na… Shokt e m’i që kanë pasë gjendjen ekonomike sikurse unë, na marrshum bukën e kallmojt edhe e qitshmi n’koftorrë, n’stufë, me rreshkë. A vajzat e djemtë e pasanikëve, gjakovarëve, ata n’prush, e çelshin derën, edhe e përzhitshin suxhukin. Na u ngishmi me erën e tyne. Ata hankshin suxhuk, na hankshmi bukë t’thatë t’kallamojtë. As djathë s’kemi pasë. E kjo osht ni krahasim çfarë jete ka qenë at’here. BG: A ka p

 Na u ngishmi me erën e tyne. Ata hankshin suxhuk, na hankshmi bukë t’thatë t’kallamojtë. As djathë s’kemi pasë. E kjo osht ni krahasim çfarë jete ka qenë at’here.


BG: A ka p


asë shumë njerz që i kanë pasë kushtet ekonomike t’mira?

IG: Aaa shumica janë kanë t’gjendjes s’varfën. Gjendjen sociale e kanë pasë shumë t’vshtirë, pak kanë qenë. Se faktikisht, k’ta nuk e thashë, Ferizaj kur ô ndërtu hekurudha edhe stacioni hekurudhor, staciani ka shërby për qytetart, për fshatarë që vinë prej fshatrave, edhe me shku n’Shkup ose n’Prishtinë. Prandaj, qyteti i Ferizajt faktikisht i ka pesë emra: Ferizaj, Ferizovic, Uroshevac, Tasjan edhe Ferizovo. Kur ka qenë n’kohën e Luftës Parë Botrore k’tu bugart Ferizajit i kanë thanë Ferizovo. Si Tetovo, e Kumanovo, e t’tjerë. A Ferizaj e ka marrë prej pronarit t’parë t’hanit, ka qenë Feriz Shashivari. E prej… si me thanë, llogaritet hani ma i vjetër. Pronar Ferizi e prej tij e ka marrë edhe qyteti emrin Ferizaj. Prej Ferizit. Hangjiut ma t’ vjetër. E turqt i kanë thanë Ferizoviç. Po prej vitit 1924 serbt e emërtojnë qytetin me emrin Uroshevac. E Tasjan i kanë thanë n’fillim banort e ktyne fshatrave. Kur i kanë thanë stacionit trenit, i kanë thanë Tasjan, se stacionin e trenit ndryshe popullata e qunë edhe Udha e Frengit. Pse? Se hekurudhën e kanë ndërtu turqt, e e kanë projektu, e kanë finance atë ndërtimin, inxhinierat kanë qenë françez. Masi e kanë ndërtu françezt populli i thojke Udha e Frengit. Udha e Frengit. E tashti stacion. Stacion e popullata e ka shqiptarizu, e ka bo Tasjan. Kur ka thanë, po shkoj n’Tasjan, e ka pasë kuptimin po shkoj n’stacion. Por dikur, kur rreth stacionit u ndërtun shtëpiat e para, dyqanet e para, at’here e ndrroi edhe kuptimin fjala stacion. At’here kur thojke, po shkoj n’stacion, jo n’stacion po po shkon n’shehër. Domethanë, shehrit i kanë thanë Tasjan. Tjetër, unë e maj men kur ka fillue edhe shkolla e parë n’gjuhën shqipe n’Ferizaj. Meqenëse n’vitin 1940-1941 une kam qenë nxënës i klasës s’parë n’gjuhën serbishte. Domethanë deri n’41 n’Ferizaj s’ka pasë shkolla shqipe, po kanë qenë n’gjuhën serbishte. Po kemi pasë drejtë edhe fmit e shqiptarve me viju shkollën n’gjuhën serbishte. Po paralel me shkollat n’gjuhën serbishte kanë egzistue shkolla fetare, atyne shkollave fetare i thojshin mejtepi i turkut. Mejtepi i turkut ka pasën, si me thanë, rangun e shkollës fillore. Po ka egzistu edhe medresja. Medrejsa ka qenë e nivelit t’shkollës s’mesme aty msimi, se unë kom qenë edhe n’mejtep t’turkut nxanës.

BG: Qysh ô kanë shkolla aty?

IG: Se bâba… Për shembull paradite shkojsha n’shkollën serbisht, masdite n’shkollën turke. Aty na msojshin hoxhollart, na jepshin msim. Hoxha spjegonte shqip, po lexim-shkrimi arabisht. Edhe numrat, jo sikur kto numrat. Për shembull, pika ka qenë pesë [5] e zeroja ka qenë… Pika ka qenë zero, a zeroja ka qenë pesë [5]. A din, far’ ndryshime? S’ka lidhje me numrat që i kemi na. Kshtuqi janë kanë aty do libra, i maj men, jo Elifi, ja Elhami, jo Tebarja, jo Kacelja… kto janë kanë tekstet shkollore që u dashke nxansi me kry njonën, tjetrën, tjetrën që mos me t’nejt. Mas mprami me msu Musafin përmensh edhe me bâ, thojshin, hatme. Hatme… edhe e kryshe shkollën fillore edhe shkojshe n’medrese.

BG: E cili ô kanë dallimi mes shkollës serbe edhe shqipe?

IG: Ka qenë se shkollat… Shkolla serbe, ajo ka qenë shkollë legale e shtetit. Edhe dëftesat… jepte dëftesa shkolla. A une nuk e maj n’men që kanë lshu diftesa shkollat, mejtepet e turkut si janë qujtë. Edhe unë tashti nuk mujta me kry klasën e parë n’gjuhën serbishte, për arsye se n’prill t’vitit 1941, Gjermania Naziste e sulmoi Jugosllavinë e at’hershme t’Mbretit. Edhe pa u kry viti shkollor na u ndërpre msimi n’gjuhën serbishte. Edhe n’vitin 1941 kur erdhën k’tu gjermanët edhe italianët, at’here fillun me u hapë n’Kosovë shkollat e para n’gjuhën shqipe. Shkollat zyrtare që i ka themelu qeveria. Mirëpo unë kam qenë gjenerata e parë. Edhe n’libër e kom shënue, at’here, n’atë kohë, nuk ka pasë mjete t’informimit, gazeta, radio, televizone. Ja, ja, ja. I vetmi mjet informimit ka qenë telalli. Telalli ka qenë një instrument muzikor tarabosh. Tarabosh që ju thojmë na, i rrumullakt me dy shtaga, që ju mshojmë. E njeriu zyrtar i komunës e merrte atë toboshin, i mshojke rriga daga, rriga daga, e populli u mlidhte, ky i mshonte njo dy-tre [2-3] minuta derisa u afrojke populli. E ky tash e lexojke naj udhnes, naj shkresë, naj vendim që e ka pru komuna, ose i ka hupë dikujt kali, ose lopa, ose ku ta di une… Me informue popullatën. E ka qenë venet e caktune n’qytet ku telalli i infomojke qytetarët për najfarë vendimi. E tash, qysh m’i lajmrue nxansit me ardhë n’shkollë? Msusi i parë i Ferizajt, Shaban Vata, ai ka qenë përpara hoxhë. A çka osht nifarë paradoksi, unë e kom pasë edhe msus n’mejtep t’turkut si hoxhë, m’ka dhanë msim. Po kur u hapën shkollat e para shqipe ky e heki qallmën edhe tashti n’ven t’msusit t’mejtepit t’turkut u bâ msus i shkollës, se ky ka pasë edhe s’di sa vjet, disa klasë t’gjimnazit që i ka kry n’serbisht. Edhe për n’atë kohë ô kanë njeri intelektual, i shkollum. Edhe tani me disa kurse gjatë verës ka marrë udhzime njohunit elementare. Qysh me dhanë msimin, qysh m’i organizu fmit… Edhe tani ky zotni Shabani, nejse, m’i thanë zotni… msusi Shabani, e ka menu ni mnyrë qysh m’i mledhë fmit. Ka angazhue orkestrën e qytetit. Orkestra e qytetit me klarinet, me daire, me tupan apo me buri. Po edhe… Ku ô tashti, ku ka qenë kombinati i drunit, tashti ku ô Elkosi e kjo Viva Fresh. Qaty ô kanë fillimi i qyteti, marimi. Si ja ka fillu muzika n’atë pjesë, edhe tu shku rrugës muzika tu intonu melodi. Fmit kurreshtarë, ngajshin na mas muzikës, e zotni Shabani na shtike rresht. E ka kalu rrugën kryesore, këtë rrugë t’qytetit, edhe u bo kolona e gjatë e fmive, edhe kemi mbrri ku ô shkolla ekonomike. Ajo objekti i vjetër, gjimnazi që i thojnë, e ku ô gjimnazi, n’oborr t’asaj shkollës na mbledhi t’gjithve edhe tash don me na klasifikue. Edhe tash tha, “Hajde kush s’ô kanë n’shkollë serbisht hiç kurrë?”, i bani rresht, dulën; “Kush ô kanë n’klasë t’parë?”, na u lajmrum që jem kanë n’klasë t’parë; “Kush ka qenë n’klasë t’dytë?”, i bani rresht. Kush ka qenë n’klasë t’tretë serbisht s’ka mujtë me kry, po ka qenë t’tretën, edhe e katërta, edhe e pesta s’ô bo se ma vonë, se pesë [5] klasë ô kanë shkolla fillore. Kshtuqë, zotni Shabani i klasifikoi nxansit simas klasve edhe faktikisht u themelue shkolla e plotë fillore. E tash n’Kosovë ka mungue, ka mungue kuadri arsimor, s’ka pasë msus. Ku me marrë msus m’i hapë gjithë kto shkolla? E n’atë kohë ministri i Arsimit i Shqiprisë, at’here u qunte Mbretnia Shqiptare, ministri i Arsimit i Shqipnisë i qujtun Ernest Koliqi. Ernest Koliqi llogaritet si prozator modern i letërsisë shqipe. Ai mbi dyind [200] msus prej Shqipnis i ka dërgu n’Kosovë. Edhe prej ktyne dyqin’ [200] msusve nizet [20] kanë qenë t’caktun për Ferizaj edhe për fshatrat përrreth. Edhe drejtor atë kohë ka qenë Shkodran, nifar Fadil Idriz Hoxha. Edhe msust kanë qenë prej Gjirokastrës, prej Beratit, prej Kuksit, prej Elbasanit. Edhe faktikisht unë i kom edhe fotografitë e tyne, i kom edhe emrat e tyne. Unë e kom shfrytzu rastin edhe prej vitit 2004, prej vitit 2004 une kom shku edhe n’Shqipëri i kom zbulu. I kom gjetë familjet e atyne msusve se ata kanë vdekë, familjet, familjart, djem, vajzat e tyne. Edhe kur e kemi shënue na gjashtëdhjetë e pesë [65] vjetorin e shkollës “Tefik Qanga” kanë qenën tetë [8] prej tyne, familjarët e msusve t’parë kanë marrë pjesë n’solemnitet. A kur ô shënu shtatëdhjetë e pesë [75] vjetori, n’vitin e kalun, kanë qenë gjashtëmdhjetë [16], se kom zbulu edhe familje tjera. Gashtëmdhjetë [16].

BG: E çfarë storje tregojnë ata?

IG: Ata interesant… Ma s’pari ata janë shumë t’kënaqun që na mas gjashtëdhjetë [60] vjete, shtatëdhjetë [70] vjete ja kemi përkujtue prindërit e tyne që kanë dhanë kontributin k’tu n’edukimin e brezave t’rij n’Kosovë. Edhe domethanë pas vdekjes, posmortum, na ju kemi dhanë edhe mirënjohje bâballarëve t’tyne. I kanë pranu n’mënyrë solemne mirënjohjet për antarët e familjes. 

BG: E çfarë përshtypje kanë nda fmit e vet me prindt e tyne? A kanë tregu diçka?

IG: Osht interesant, osht interesant. Me thanë edhe një gjâ, një msus ende osht gjallë. N’vitin 2006 kur kom shku une n’Elbasan, e kom zbulu familjen e ni msusit Ymer Shipeja. Djali i tij, e ka emrin Viri, po m’thotë mue, thotë, “Mor’ zotri, osht k’tu ni msus i vjetër. M’ka takue, m’ka thanë që une me babën tanë kom punu n’Ferizaj.”. Une i thom, “Po mirë, kush osht aj?”, thotë, “Njëfarë Abdullah Shabanaj.”, “Vallahi, une e kam ni Abdullah, po osht Abdullah Laqi, jo Shabanaj. A ja din shpijën?”, “Po”, “A shkojmë?”, “Shkojmë”. Kur jemi shku atje, “Mirëdita”, “Mirëdita, ulunu”. Thashë, “Zotri msus, unë n’dokumenta arkivore, dokumentat e shkollës parë shqipe që osht qujtë shkolla fillore “Ismajl Qemajli”, krejt ai dokumentacion ruhet n’Arkivin Shtetëror t’Kosovës n’Prishtinë.”, thashë, “Une aty e kam një Abdullah Laqi”, “Po, unë jam Abdullah Laqi”, “Ô”, bërtita une. Thashë, “Eureka, e gjetëm!”. A di sa interesant m’ka ardhë! Shumë mirë që e zbulova një msus t’gjallë që ka punue n’Talinoc t’Muhaxherëve. Se ka qenë interesant, n’41-ën shkolla fillore e qytetit e ka lujtë edhe rolin e qendrës shkollore. Domethanë, nën drejtori e shkollës s’qytetit. Janë hapë edhe dhetë [10] shkolla nëpër fshatra nën një drejtori. Kur ka pasë nevojë prej fshatit ka ardhë n’qytet, prej qyteti ka shku n’fshat. Ku ka pasë nevojë. Domethanë një kolektiv ka qenë. Një drejtori. N’një ven’ i kanë marrë rrogat. E ky ka punu n’Talinoc t’Jerlive, jo po t’Muhaxherëve. Kshtu, shkollat e para shqipe përveç Ferizaj janë hapë n’vitin 1941, n’Bibaj, Talinoc t’Muhaxherëve, Mirash, Gadime, Llugagji, Shtime, Slivovë, Nerodime, Pleshinë edhe Greme. Dhjetë [10] fshatra. E prej ktyne dhjetë [10] fshtrave shumica kanë qenë msus nga Shqipëria. Edhe na vjet kur e kemi shënue shtatëdhjetë e pesë [75] vjetorin e themelimit t’shkollës s’parë shqipe “Tefik Qanga”, që osht qujt Ismajl Qemajli, na e kemi zbulu një pllakë përkujtimore ku i kemi shënue, gravue, emrat e t’gjithë msusve t’Shqipërisë që kanë punue n’Ferizaj e rrethinë.

BG: E qysh ke takimi me atë msusin?

IG: E me atë msusin… Ka qenë interesant me atë msusin. Une masanej ja kom dhanë atë ftesën që n’vjeshtë me ardhë me marrë pjesë n’solemnitet për gjashtëdhjetë [65] vjetorin. Kom pas shku n’Shqipëri, i zbulova shumë familje. Ai ma dha premtimin që do t’vi mirëpo qëllon Ramazan, ai edhe ish kanë fetar i madh, edhe nuk ka ardhë. Por, vitin tjetër ka ardhë n’Talinoc, se une masi e kom njoftu shkollën e Talinovcit ja kom dhanë adresën, numrin e telefonit, që kur ta shënojnë ditën e shkollës me thirrë msusin e parë. Edhe e kanë thirrë, edhe ka ardhë. Edhe osht një gazetar, Xheladin Rexhepi… Qysh e pat more emrin aj? Xheladin Rexhepi osht gazetar i Radio Televizionit. Ai e ka bo edhe një intervistë me të. Q ka inqizu n’klasë tu shkrue, qysh ka dhanë msim. Edhe plus një professor, Tefik Ajvazi, e ka shkru një libër që ja ka dedikue personaliteteve ma t’shqune që kanë dhanë kontribut n’arsim, edhe për Entin Pedagogjik, edhe personalitetit… një biografi t’msusit Abdullah Laqit, edhe ni fotografi e ka shënue.

BG: A i ka nda me juve sfidat edhe eksperiencat e veta si msus, si një ndër t’part n’Kosovë?

IG: Po, po sigurisht. Ata shumica e atyne msusve janë normalista t’shkollës Normale t’Elbasanit. Shkolla e Elbasanit llogaritet si shkollë që n’atë kohë ka dhanë kuadra si me qenë n’fakultet. Shumica prej tyne kanë qenë t’Elbasanit. Osht interesant me cekë edhe ni gjâ tash. N’Ferizaj shkolla e parë shqipe prej 41 deri n’vitin 1955, e vetmja shkollë krejt qytetin ka qenë shkolla “Tefik Qanga”. S’ka pasë tjetër shkollë fillore. E vetmja. A n’vitin 1946 ô themlu gjimnazi shqiptar i shtetit. A une e kom pasë fatin me qenë edhe gjenerata e parë e gjimmnazit t’parë shqip t’shtetit. E at’here msusi, arsimtari i parë, na i thojshmi professor, profesor i parë edhe drejtor i parë i gjimnazit parë shqiptar shtetëror ka qenë një Ekrem Kasapolli nga Peja. Pejan. Edhe osht interesant, ai edhe ka qenë arsimtar, edhe drejtor, edhe plus edukator n’konvikt. Meqenëse nxanst e gjimnazit kanë qenë prej fshatrave ka qenë organizu, formu, themelu edhe konvikt.

BG: E n’cili vend ô kanë gjimnazi?

IG: Gjimnazi ka qenë… Na klasën e parë e kemi kry ku osht tashti gjimnazi i vjetër, që p’i thojmë na tashti Shkolla Ekonomike. Aty egziston tash edhe pllaka përkujtimore me iniciativën time. Na e kemi zbulu ni pllakë. Osht mirë edhe aty shkrun’ që n’këtë ndërtesë ô themelue, ka fillue punën shkolla e parë shqipe n’vitin 1941, me drejtorin e parë Ekrem, Fadil.

BG: N’Ferizaj, gjimnazi i parë n’Kosovë?

IG: Kurse n’vitin 1946 ô themelu gjimnazi i parë shqiptar, n’pllakë osht, aty janë. Edhe ni pllakë tjetër ku osht e shënume emrat e t’gjithë profesorëve që kanë punue n’gjimnaz prej 46 deri n’55. Se n’55 u shu gjimnazi, u shu. S’ka punu se masnej klast e gjimnazit u banë klastë t’nalta t’shkollës fillore. Se n’vitin 1955 hyn’ n’fuqi ni ligj i reformës shkollore, deri n’55 faktikisht shkollimi i obligushëm, që patjetër duhet me shkue, se nëse nuk shkojshin i denojshin prindërit. Ka qenë katërvjeçar. Me katër klasë fillore ti je kanë i obligun me kry, n’shkollë t’mesme dashte me shku, s’dashte me shku s’ke qenë i obligun. E prej 55 shkollimi ligjor i obligun u bâ, me 8 klasë. E tani gjimnazi i ult u shue se klast e tyne u banë klasë t’nalta, a shkolla fillore që i ka pasë klastë t’ciklit t’ult, që p’i thojmë na tash, edhe t’ciklit t’naltë, e 40, e 1955-56 u formu edhe ni shkollë fillore, shkolla Jeronim De Rada, a nxanst ja ka dhanë shkolla fillore Tefik Qanka, a klast t’nalta murr prej gjimnazit, qatyne lagjës që banojshin që e kishin ma afër. Kshtuqi prej vitit 1955-56 n’Ferizaj u themeluan dy shkolla fillore, gjimnaz nuk pat, gjimnaz nuk lejun m’u themelu, gjimnazi i naltë me 8 klasë, e banë vetëm serbisht. Edhe u hap. Edhe filloi m’u hapë shkolla ekonomike. Edhe nxanst shqiptarë shkun ose serbisht n’gjimnaz ose ekonomi, e shumica prej tyne shkun n’Prishtinë me vazhdue gjimanzin.

BG: E çka kujton prej gjimnazit?

IG: Prej gjimnazit… Qysh çka kujtoj? Po une i kom shumë t’freskta ato ato ngjarje edhe përjetimet. Me t’thanë t’drejtën, na edhe n’gjimnaz nuk kemi pasë ksi çanta. Tashti kanë edhe torba t’shpinës, na librat i kemi bajtë n’strajcë. Nânat tona prej bezit… A e din çka osht bezi? Pëlhurë, bezi i bardhë. Dikush kush ka pasë edhe patiskë edhe qaty me ni tojë krahë e qafë edhe librat i bâjshmi n’strajcë. Merre me men’ çfarë standardi!

BG: Çfarë libra keni pasë?

IG: Librat… Osht interesant. Mirë që ma përkujtove qëto. N’shkollë fillore n’atë kohë na kemi pasë edhe abetare. Prej Shqiprisë ka ardhë. Edhe librat e leximit n’atë kohë nuk janë qujt’ libra t’leximit, po libra t’këndimit. Fjala lexim… Deri n’vitin 1944-45 n’fjalorin e gjuhës shqipe s’ka egzistu fjala lexim por këndim. Këndo librin, “Këndoma këtë letër, ma ka çu djali.”. Domethanë fjala këndim e ka pasë kuptimin qysh p’i thojna na me lexu. Po për m’u dallu prej këndimit t’kangës edhe prej këndimit t’tekstit n’fjalorin e ri mas Luftës s’Dytë Botnore e kanë gjetë e kanë shti, për m’u dallu leximi prej këndimit. Une muj me thanë, 45… edhe n’45 kur u kry Lufta e Dytë Botrore llogaritet përmi 95 përqin t’banorve kosovarë kanë qenë analfabetë, pa shkollë. Edhe na si msus’, unë po flas për veti, unë kom fillu karierën e msuesisë 1949, kur e kom kry semimaturën, domethanë gjysëmature.

BG: Masi e ke përfundu gjimnazin?

IG: Masi e kom përfundu gjimnazin, jysëmature me katër klasë se duhet edhe 4 klasë.

BG: Domethanë e ke përfundu shkollën fillore 4 vjet, edhe gjimnazin?

IG: Bile pesë [5] vjet, edhe gjimnazin katër [4] vjet, edhe e kom marrë diplomën që e kom kry semimaturën. Na n’49 kemi qenë njerzt ma t’shkollun n’rrethin e Nerodimës së Ferizajit, ma t’shkollun se na s’ka pasë. Edhe përmi 60 % t’gjeneratës tonë na kanë emnue me shku msusa, m’i msu nxansit nëpër fshatra. Une i kom pasë 16 vjet kur e kom marrë ditarin n’dorë. Fmi kam qenë, i kom msu fmin. Na s’kemi pasë njohuni pedagogjike, metodike. S’kemi ditë çka osht psikologjia e fmisë, çka osht psikologja e përgjithshme, s’kemi ditë çka osht didaktika, çka osht historia e pedagogjisë. Kto landë lidhje s’kena pasë, po po gjatë verës kur ishte pushimi verorë neve msusve t’krejt Kosovës na çojshin n’Prizren, edhe n’Pejë, n’kurse pedagogjike ku u aftosojshin msust, u armatos’shin me dije për me organizu msimin.

BG: Çfarë lloji t’ligjeratave janë kanë? 

IG: Po at’here, domethanë profesorat ma t’njoftun që kanë qenë t’Shqipnisë që ligjerojshin n’Kosovë, kanë ligjerue aty. Na kanë dhanë Metodikën, Pedagogjinë, Historinë e Pedagogjisë. Kemi msu për pedagogët ma t’njoftun botnorë. Po edhe ka qenë kursi i ulët pedagogjik, kursi i mesëm pedagogjik, edhe kursi i naltë pedagogjik. Qëto tri kurse kur i kryjshim na u kualifikojshum edhe e merrshum diplomën e kualifikum edhe u bajshmi taman msus. Po at’here ka qenë, për shembull tre muj ditë kursi i ulët e i mesëm, a kursin e naltë neve na çunë n’Gjakovë. E n’Gjakovë ka qenë normalja e parë shqipe n’Kosovë, dikun 1946 n’Gjakovë ô kanë normalja e pare. Unë jam gjenerata e pestë e Normales se Gjakovës. N’1952 kam diplomu. Kam diplomue. Po at’here ô kanë edhe ni ligj për arsim n’atë kohë që msusi kur ta kryn shkollën normale emnohet si msus praktikant, jo msus i përhershëm. U deshke, mas dy vjete t’praktikës qi ke punu kishe drejtë me dhanë, edhe ishe i obligun me ligj me dhanë provimin shtetëror. Kur e epshin provimin shtetëror at’here emnohesh si msus i përhershëm me vendim. Une n’1958 n’shkollën Normale n’Prishinë e kom dhanë provimin shtetëror. Po masanej ndryshoi ligji edhe nuk u bâ i obligushëm. U shu provimi. Sot e kam diplomën e provimit shtetëror që e kom dhanë n’vitin 1958. K’tu, n’Ferizaj domethanë, tek ma vonë, n’vitin 1961 u themelu shkolla e tretë fillore, Gjon Serreqi. Tash, masanej, t’gjitha kto shkolla Tefik Qanga i ka furnizu me nxans. U banë domethanë tri [3] shkolla. N’61 faktikisht u themelu edhe Normalja e Ferizajt.

BG: E a munësh me m’tregu qysh ka qenë gjendja e nxansave kur ti ke shku m’i msu si 16 vjeçar, a ki naj eksperiencë me nda?

IG: E me thanë t’drejtën ma kujtove edhe ni gjâ. Unë kam qenë për herë t’parë n’Greme msus. Kur shkova aty e gjeta ni msus para meje, ai ka punu me 4 klasë, e tash kur shkova une dy klasë i murr aj, dy klasë i morra unë, ni klasë paradite, ni klasë masdite. Na si msus… Fëmijët n’atë kohë… Interesant m’i përshkru veshjen, mathjen… Fmit n’atë kohë me opanga kanë ardhë n’shkollë. A e din çka jon’ opangat? Opingat pak n’mënyrë letrare. Prej copave t’likurës, edhe i shpojshin nânat tona me daltë, edhe i lidhshin me sixhima, edhe dofar’ hârrna, i thojshin rrogzina, po edhe me çerapa. E shumica e nxansave t’katunit n’shkollë vishin me opanga. Masanej i mathshin do t’gumës, do kpuca t’gumës. Vajzat, thmit’, nxansat e fshatrave shumë kanë dallu prej nxansve t’qytetit. Pse? Se vajzat me fustana kanë pasë pshellakë, fmit’… e fmit’ kanë pasë plisa, plisa shumica.

BG: Cilat vite po folim?

IG: Katërdhetë e nantën (49), dyzet e nânë, deri deri n’gjashtëdhetat (60), pesëdhetë-gjashdhetë (50-60). Nxansat i kanë pasë qësi veshje. Edhe krejt me strajca. Edhe ka qenë interesant, une s’e kom ditë, na s’kemi guxue gjatë javës me ardhë n’qytet. Musust… Msusi ka qenë i detyrun me banu, me fjetë n’shkollë. Meqense shumica e msusve kanë qenë t’pakualifikun, ai u duht natën m’u përgaditë, me msu vet për me msu dikon. S’ka pasë mjete msimore, na vet u dashke germat, numrat m’i vizatue, me hartë, skica t’ndryshme. Msusi m’i kriju mjetet mësimore. E dyta, n’mramje msust kanë qenë t’obligun, t’detyrun, me punu me kurse analfabetike, me njerëz t’moshun që s’kanë ditë lexim-shkrim. Msusi u dashke me ja msu germat edhe m’u msu me lexu e me shkru emrin e mbiemrin. Kurse msuset me gra, kurse pedagogjike me gra.

BG: Kanë qenë t’ndane a?

IG: Po. Ja, ja… Tamon puna burrat e gratë me ni ven me msu! Fmit’ po, po t’rriturit jo.

BG: E fmit’, a ka pasë dallime mes gjinive? A ka pasë çika ma shumë?

IG: Me thanë t’drejtën aty ka pasë interesant. Ka pasë hezitue m’u ulë me ni bankë ni djalë me ni çikë. Vajzat u ulshin veç, djemtë veç. E vonë dikur, masi fillun m’i përzi, ni djalë e ni vajzë, ni vajzë e ni djalë, se qashtu ka qenë mentaliteti i njerzve.

BG: A ka pasë ma shumë vajza a djem?

IG: Ja, djem. Djem gjithmonë ka pasë ma shumë. Gjithmonë ka pasë djem ma shumë.

BG: E a ka egzistu ky fenomeni i braktisjes t’shkollave?

IG: Po, po, po. Ka pasën shumë prind’ që i kanë pengu edhe nuk i kanë dërgu fmit’ e tyne n’shkollë. Qe, une tash po flas, ma kujtove edhe nji gjâ, dyzet e nishën [41] kur janë hapë shkollat e para shqipe, ka qenë problem djemt me shku n’shkollë se janë msu veç n’mejtep t’turkut, veç hoxha m’i msu. Menojshin që nëse shkon fmija n’shkollë bahët shkâ, vajza bahët shkinë. Qashtu e kanë kuptu ata që janë kanë t’edukun vetëm n’pikëpamjen fetare, fanatike, negativa me thanë, fanatika. Zotni Shabani që ô kanë hoxhë i ka bindë.

BG: Msusi yt i parë?

IG: Msusi jem i parë. Msusi i parë n’Ferizaj.  Ka bisedu me prind dhe i ka bindë që djali s’bahët shka, vajza s’bahët shkinë. Nuk e humbë fenë se po shkon n’shkollë. Edhe atij i kanë besu: Ky ô njeri fetar! Ky e din ma mirë se na! Edhe tana n’klasë t’parë… I kam edhe fotografitë e klasës s’parë n’shkollë fillore me zotri Shabanin që jam dalë n’fotografi, gati sa djem sa vajza. Mirëpo ka egzistu ligji për ata prind që i kanë pengu fmit e tyne me shku n’shkollë, janë denue me burg, e me t’holla. Edhe msusi për çdo fmi që ka mungue, nuk vinte rregullisht n’shkollë, kishte t’drejtë, jo vetëm t’drejtë, po ishte i obligun msusi me bâ fletparaqitje n’gjykatën për kundërvajtje që filan prindin me marrë n’pytje, me denu që s’p’e çonë fmin n’shkollë. 

BG: A ka pasë shumë raste?

IG: Po jo, s’ka pasë. Se naj rast drastik… se sado kudo na shkojshmi vet te prindi. Msust jo që e kishmi t’obligun, po na e dishmi që ka njerz që s’ja kanë ditë rëndsinë e shkollës ose, për shembull, katun, nuk e çojshin n’shkollë se nuk kishte kush m’i rujtë dhênt, lôpt, gjâtë m’i rujtë. Po edhe masanej i kanë pengu, nuk i kanë liru me shkue n’shkollë. Edhe ka pasë raste që ô dënu. Po, ka pasë. Po tu e falenderu msusin që u angazhojshin, e shkojshin me bisedu, me bindë prindin që duhet me çu, interesi i kombit, interesi i Shqiptarisë osht m’i çelë sytë e m’u edukue, m’u shkollue edhe femnat jo vetëm meshkujt.

BG: A ke pasë naj rast që ke shku e ke bindë dikon me vazhdu shkollën?

IG: Uu… po si jo! Po, shumë. A me dënu s’e kom dënu asni prind.

BG: E cilat janë kanë argumentet që i ke përdorë?

IG: Bisedat. Veç bisedat. Bisedë me prind. Tu i bindë. Edhe s’ka pasë... Unë vetëm ni [1] vjet kam punu n’Greme. Vitin tjetër, vitin shkollor, pesëdhetën-pesdhet’ e ni [50-51] m’kanë emnue me shku n’Bibaj. Aty kum punu me katër [4] klasë vetëm unë.

BG: Shtatëmdhjetë [17] vjet po i bjen që i ke pasë?

IG: Shtatëmbëdhjetë [17] vjet. E une… Mirëpo e kom pasën une t’kryne kursin e ultë edhe kursin e mesëm. Dy kurse pedagogjike, a pikpamje profesione, une jam aftsue. Edhe inspektori i shkollës… Inspektori i parë i shkollës k’tu n’Ferizaj, n’kohën e luftës, prej dyzetën deri dyzet e pestën [40-45] ka qenë nji Hasat Tulqeri i Elbasanit, kurse kosovar ka qenë prej dyzet e pestës [45] ni Hysen Luma. Hysen Luma kur ka ardhë n’inspektim n’Greme kur i ka pa fotot, ato vizatimet e numrave e germave, për shembull fjala lule, une e kom vizatu edhe lulen, kali, edhe kalin e kom vizatu, numrin një e kom vizatu, dardha, molla… edhe nuk ka besu që une, edhe e ka pytë atë kolegën tem, “Kush i ka bâ?”, “Ibrahimi i ka bo”, “Çka?!”. Edhe ja musha une menën ati inspektorit qi jam msus i aftë, edhe vitin tjetër m’ka çu n’Bibaj me punu me katër [4] klasë vet. Dy [2] klasë paradite, dy [2] klasë masdite.

BG: Qysh ka qenë eksperienca n’Bibaj?

IG: Po n’Bibaj tre fshatra kanë gravitue fmit’. Bibajt, Fshati i Vjetër, edhe Sojevë. Domethanë kto tri fshatrat, fmit’ janë shkollue me ni shkollë. Kto tri fshatrat… Tash e kanë te triat shkollat. Edhe osht interesant me tregu ni rast: Une e kisha klasën e dytë edhe t’katërtën t’kombinune. Zakonisht kur ki me spjegu ni njësi metodike me nji klasë, klasës tjetër i jep detyrë n’heshtje. Klasës s’dytë i dhashë detyrë n’heshtje, e klasën e katërt i kisha m’i msu Histori apo Gjeografi. Ka qenë interesant at’here deri n’klasën e katërt Histori, Gjeografi, Dituri Natyre, e tjerë, e tjerë... E tash une klasës s’katërt p’i zhvilloj nji njësi metodike, e klasës s’dytë ja dhashë ni detyrë m’i kopju prej leximit me shkrue. Nji nxans n’fund t’klasës nuk po shkrun, po diçka nër bankë diçka po shkarravitë, edhe nonstop po m’shiqon mu. E thashë, e tash une p’e përdori at’ metodën pedagogjike, po spjegoj edhe po eci, edhe n’mes t’rreshtave t’bankave kur jam shku te ai ja kom ngjitë për dore, “Çka je tu bâ ktu?”, tha, “Shok msus, jam tu t’vizatu ty”, “Ô e zbulova ni talent!”, e ai nxans ka qenë një Ismajl Rama. S’di a ke ni për Ismajl Rama! E Ismajl Rama ka qenë i Sojevës. N’klasë t’dytë. Ai ma vonë ka qenë arsimtar, profesor, po osht marrë me art, jo veç me art figurativ, po osht marrë edhe me art skenik, se ka lujtë role n’teatrin e pakicave n’Shkup, n’teatrin e Prishtinës. Po ka marrë pjesë edhe n’filma. Ismajl Rama osht i njoftun. Para disa viteve ka vdekë. Ka qenë drejtor i Galerisë s’Artit Figurativ. Kshtuqi mu m’erdh’ mirë që e zbulova ni talent. Ati s’i ka interesu [mësimi], ati i ka interesu msusi, ka qenë inspirim për to edhe ka dasht’ me vizatu msusin. E kshtu ka qenë puna.

BG: E kshtu n’përgjithësi qysh i keni pasë relacionet me nxansa?

IG: E me nxansa, me t’thanë t’drejtën, meniherë mas luftës, domethanë prej dyzet e pestës [45], une prej dyzet e nantës [49] ja kom nisë, na e kemi praktikue n’klasë përmes ditarit. Përveç ditarit e kemi pasë edhe ni thupër, ni shkop. Tash ai shkopi na shërbente për me spjegu n’hartë vene t’ndryshme, po na shërbente edhe me i përdorë dhunë ndaj fmive.

BG: A e keni pasë t’lejune? A ju kanë kshillu n’ato kurset pedagogjike me përdorë dhunë?

IG: Në ato kurset pedagogjike nuk kanë rekomandu që duhet me përdorë dhune ndaj fmive, po na jemi eduku, neve na kanë rrâf msust tânë. E tash, simas inercionit, edhe na kur jemi bâ msus fillum m’i rre nxansit. Kapak m’i mshu me thupër ose ja ngreshmi veshin. Qyky zotni Shabani, qëtu na kapke për flokë, edhe naj shkulke flokt.

BG: A e ka përdorë shpesh?

IG: E ka përdorë, zotni Shabani. Vetëm qëtu, a vesh jo. Kurrë s’ka përdorë shkop, ja. E harrova mejtepit e turkut, hoxhollarët kanë përdorë metoda drastike fizike ndaj nxansve.

BG: E cilat janë kanë ato?

IG: Qe cilat janë kanë, thojshin ka pasë… ja shtishin kâmt n’fallak, fallak, për shembull sikur zgedhë që e përdorë me shti qafën n’zgedhë kâu, e me shtagë me drrasa, e shtike n’fallak.

BG: A janë kanë t’gdhendura specifikisht për kâmë t’fmive?

IG: Po, po. Fallak quhën ata. Ja shtishin fmisë kâmt n’fallak, e me shtagë hoxha, fap fallaki, që mos me mujtë… kâmtë me qenë statik, mos me mujtë me lëvizë - njo. Ose kokrrat t’misrit ose t’pasulit qitke n’dysheme edhe e kapke fmijën për me dënue n’qoftë se s’i ka bo detyrat, s’ka ditë me lexue arabisht, po edhe gujt m’i qitën n’kokrra t’kallamoqit që me t’i vra, me t’i dëmtue, me shkaktu dhimbje n’guj. 

BG: I ka detyru me nejt a?

IG: Po, me nejt. Me nejt i ka dënu. Ose ka pasë raste, për shembull e qitke prej bankës edhe me çu ni kamë edhe me nejt qështu. Me denu me nejt, m’u lodhë. M’u lodhë. E qesi metoda kanë përdorë n’atë kohë. Kto po flas edhe n’kohën serbisht edhe n’kohën e Luftës s’Parë Botnore.

BG: Tjetër naj teknikë a t’kujtohet?

IG: Ja, qëto janë kanë metodat që i kanë… Por interesant, ma vonë ka dalë ligji që nuk ka guxu msusi, arsimtari, me përdorë dhunën ndaj nxansve, ma vonë. Qasi mentaliteti e filozofia e njerit n’atë kohë, e thojshin qi dajaki ka dalë prej xhenetit, demek qi duhet me rre’ se nuk edukohet ndryshe fmija.

BG: E sa ô kanë prezente dhuna fizike ndaj fmive edhe n’shpi edhe n’rrugë?

IG: Edhe n’shpi edhe n’shkollë fmit i kanë rrâh, i kanë shkalbë sa për ato deri vonë. Po edhe tash more ka vene, e ka raste që po përdorin dhunë ndaj fmive! Une mesën teme, fill me fmi, aty shko vet, tap, shapullë. Edhe fmija po bâhët agresor. Qysh sillesh qashtu sillët edhe fmija. Po edhe prindët e sotit nuk janë t’edukum, t’aftsum, qi me pasë durim.  K’tu osht krejt puna te durimi. Fmija m’u rrâf nuk vjen n’konsiderim. Edhe sot përdoret.

BG: E ma herët çfarë teknika denuse janë përdorë n’shpi?

IG: Ne shpi vetëm me shapulla me dur’, me ja ngrehë veshin. S’ka pasë najfar’ metode.

BG: E çfarë relacioni keni pasë me prind?

IG: Bâba ma s’pari m’ka vdekë n’vitin 1944, qi i kom pasë nimdhet’ [11] vjet. Shumë i ri. Ka jetu krejt pesëdhjetë e katër [54] vjet, a mu m’duket që ka qenë plak se u rrujshin shumë rrallë, puna e rânë fizike, ushqimi i dobët, edhe u plakshin para kohe. Une i bâna tedhetë e pesë [85] vjet e ai pesëdhetë e katër [54] vjet. E m’u doke plak! Nâna m’ka jetu pak ma gatë, tedhet’ e dy [82] vjet. E une, me t’thanë t’drejtën, kam qenë… Masi m’ka vdekë bâba kom qenë edhe kujdestar i familjes. N’dyzet e nantën [49] kom hi n’punë edhe me rrogë teme e kom majtë familjen. Edhe osht interesant ni gjâ, n’atë kohë prindërit kanë marrë benificione, u qujshin shtesa fminore, domethanë deri n’tetëmdhet’ [18] vjet prindërit për fmit e tyne prej shteti kanë marrë pare. Shtesa fminore. E une si kujdestar i klasës, si kujdestar familjar kom marrë shtesa fminore për vlla edhe për motër. Ligji naj lejojke, se masi s’kemi prind’, une isha si prind. Edhe kur e marrshim rrogën, do kolegë t’mi thojshin, “Çfarë shtesa ti? A s’je i martun? Çfarë shtesa fminore?”. Ata menojshin qi vetëm për fmi. E une masanej ja’u spjegojsha që për vlla e për motër ligji po ma lejon. Marrsha shtesë fminore. E n’atë kohë, interesant ka qenë, n’kohën e socializmit ai që ka pasë tokë nuk ka pasë drejtë, ai që ka pasë me pagu tatim s’ka mujtë me marrë shtesa fminore. Tani çka kanë bâ njerzit për me fitu, që ishin n’mardhânje pune, që ishin n’sektorin shtetëror, e falshin tokën, ja përshkrujshin vllaut, mixhës, vllaut… ku ta di une, që me çu dëshmi që s’ka tokë, për me mujtë me marrë shtesa fminore. Edhe at’here familja jonë nër katër-pesë fmi s’ô kanë, ka ndodhë që ma e madhe, ka marrë [më shumë] prej shtesave fminore se prej rrogës që e kanë pasë. Rrogën e kanë pasë të vogël, po me shtesa fminore e sigurojke ni jetë t’mirë. Qëto kanë qenë. E edhe ni gjâ nuk e ceka, kur kam qenë une msus n’Talinovc t’Muhagjerëve, n’atë kohë janë organizu kurset shëndetësore për femna, për femna mbi pesëmdhet’ [15] vjet. Bile edhe nuset, edhe t’rejat deri mbi pesëmdhetë-gjashtëmdhetë [15,16] deri njëzet e gjashtë-tidhjet e shtatë [26-37] vjet, ajo periudha qi llogaritet si t’ri, t’reja. E une n’fshatin Talinovc, Talinovc i Jerlive që vishin gratë e reja, t’martune, me ju majtë ligjeratë për higjenën e përgjithshme edhe higjenën përsonale.

BG: A t’kujtohet çka kanë pasë veshë?

IG: Veshë, veshë… At’here deri… Kadale, çfarë viti ka qenë? Pesëdhetë… Tash s’m’kujtohet viti, dikun pesdhetë-pesdhetë e nishën [50,51]. Gratë tona janë kanë me ferexhe, nâna jem për shembull. T’mlune. Havâle kanë pasë. E masanej dul ni ligj edhe i heken pexhet, ato çarqafat e zi. P’i shoh tash kaniherë...

BG: E qysh kanë reagu që i kanë hekë?

IG: A, ka qenë shumë shtirë. Shumë shtirë se ata kanë menu që muslimani patjetër duhët m’u mlu, edhe n’qoftë se e hekë mbulesën e hupë fejën, ban’ mëkat, gjynah, hinë n’gjynah. Edhe n’atë kohë ka qenë interesant, për me dhanë shembuj te qytetarët e thjeshtë, kanë qenë t’obligun ata muslimant shqiptarë që kanë qenë n’pozita, drejtora, kryetarë… e ata ma s’pari gratë e tyne m’i qitë pa havale që me dhanë shembull. Ka pasë asi raste që ka qillu djali i hoxhës, s’ja ka marrë menja me qitë grun pa... e n’atë kohë e kanë dënu, ose e kanë ndrru prej punës ose e kanë përjashtu prej parties. Po n’qoftë se ka pasë, a ka pasë asi raste, ma s’pari ô dasht shembull...

BG: E nâna qysh ka reagu?

IG: A nâna, nâna jeme, nâna jeme ô kanë… qysh me thane, ajo nuk e ka përjetu tragjike qysh kanë vepru gratë tjera. Edhe kjo, shkojshin i mledhshin gratë...

BG: Domethanë nuk e kanë pasë naj lidhje?

IG: Ja, ja. S’ka pasë. Ajo ka qenë edhe goxha n’kohë. Po ajo apet nifar’ shamije t’zezë e vnojke, po peqe s’ka pasë, edhe at’ çarçafin e zi mos me pasë. Me ransi ftyrën mos me mlu. Peqe qasaj pjese i thojshin, pëlhurë e zezë, e rrallë. Me pa ajo mujke ama publiku me ja pa ftyrën jo. E tashti e çela une ket’ muhabet, ka ndodhë n’program ka qenë që une i kom ligjeru vajzave t’reja, ka pasë edhe nuse, edhe bebën qysh me la, qysh me ushqy.

BG: E tash ti ju ke ligjëru atyne vajzave a?

IG: Atyne, atyne ju kom ligjerue. E tashti për mos me… Qysh me thanë… N’popullatë mos me pasë najfar’ keqkuptimi, me msusin ka qenë edhe ni plak i katunit prezent, plak i kaltunit ô dasht’ patjetër.

BG: A ô dasht’ patjetër?

IG: A, patjetër. Plaki i katunit ka nejt me mue n’klasë. N’prezencën e tij une kom ligjërue simas programit që e kemi pasë.

BG: E çka ju ke ligjeru tjetër?

IG: Aty ô kanë faktikisht pastërtia, higjiena e përgjithshme edhe higjiena personale. E te ajo higjiena personale ô kanë qysh duhët me la fmin, e bebën e qysh duhët me lidhë.

BG: E ajo ô konsideru higjiena personale, qysh me trajtu bebën?

IG: Po, po. Bebën. Po n’atë kohë nânat, fmit i kanë lidhë me dur’ e me krejt, nuk i kanë lanë durt t’lira. E une ja’u spjegojsha që fmijës nuk ban’ me ja lidhë durt. Me i lanë t’shlirshëm. Ja kanë lidhë përpara… A t’kujtohet me ato far’… Edhe tash dikush i përdorë ato.

BG: E për higjienë gjenerale?

IG: Po higjiena për pastërti, me majtë higjenë t’rrethit, e t’dhomës. E duhët m’i la durtë para përgaditjes s’ushqimit, e e bukës, e krejt ato gjâna çka ô parapa. Na e kemi pasë edhe ni doracak.

BG: A e ki halâ at’ doracakun?

IG: Ja, s’e kam. E kam vendimin. E kam vendimin që jam emnu, që jam caktu për me majtë ligjëratë t’higjenës. Kurse shëndetësore t’femnave.

BG: E qysh ish reagimi i atyne vajzave?

IG: E ka pasë edhe aty problem. Nuk… Shumë kanë hezitu me marrë pjesë n’ato far’ kurse.

BG: E qysh mujshe m’i marrë?

IG: Ja, ja. Ajo nuk ka qenë detyrë e msusit, fronti popullor, e partia, e… Ata u angazhojshin m’i detyru prindërit, familjart, m’i çu vajzat n’shkollë. E msusi s’e ka pasë at’ detyrë.

BG: E a u interesojshin vajzat?

IG: Hë, a u interesojshin? Na kemi pasë t’drejtë edhe m’i pytë, m’u përgjigj n’pytjet që i bënte msusi.

BG: Edhe a u përgjigjshin?

IG: Po qysh jo! Çka mujshin u përgjegjshin, çka majshin men’. Ata tekste nuk kanë pasë. Tekste ka pasë vetëm msusi, doracak, që u përgaditshmi na. Kryqi i Kuq faktikisht ka qenë organizator. Po, Kryqi Kuq. At’here menojshin që shteti p’i organizon. Kush munët me kundërshtu shtetin?! E qështu. S’di tjetër sen çka osht interesant për n’atë kohë. 

BG: E msusen e parë a e man men’? 

IG: U… edhe msusin e parë, edhe msusen e parë. Msusja e parë që m’ka dhanë msism ka qenë Gjina Karasani. Gjina Karasani edhe Anjeza Lora, kto dy kanë qenë msuset e para shqiptare vendase, k’tu t’qytetit t’Ferizajit. A msusi i parë vendas shqiptar ka qenë zotni Shabani, Shaban Vata që ka qenë ma s’pari hoxhë tani u bâ msus.

BG: E sa vjet mas msusit kanë ardhë msuset?

IG: Ja, msuset meniherë n’dyzet e ni [41] kanë fillu punë. Dyzet e nitën [41] Gjina m’ka dhanë msim, tani gjysëvjetorin e dytë zotni Shabani.

BG: A din naj storje për jetën e saj? Qysh ka mrri me qenë msuse n’atë kohë?

IG: Ajo… Une i kom disa dokumente që i kom hetu qetashti, që e kom bâ hulumtin. Atje kom pa shumë dokumentarë të organeve arsimore t’asaj kohe që kanë komunikue zyrtarisht me Gjinën, msusen time, qysh e kanë njoftu që duhet me shku n’kurse pedagogjike, që duhet m’u aftsu se s’ka pasë, kanë qenë t’pa diplomune, t’pa kualifikun. Mirëpo verës kanë organizu edhe n’atë kohë. E qeky Shaban Vata ka qenë hoxhë, me kurse pedagogjike ô bo msus i diplomun. E ka regjistru shkollën e naltë pedagogjike n’Shkup, e ka krye. E ka regjistrue Fakultetin Letërsinë edhe Gjuhën Shqipe, ka diplomu, n’fakultet profesor. Ka qenë dhet’ [10] vjet drejtor i shkollës s’parë shipe k’tu n’Ferizaj. Prej 45 deri n’57… deri n’55 ka qenë drejtor. Une kur e kom kry normalen e kom pasë drejtor, kom punu me to bashkë. E qe ni storje me to, interesant. At’here nxansit me një t’dobt, notë t’dobt, e përsëritke klasën, e hupke vitin. Zotni Shabani çka bonte? Jo t’të gjithë, s’ka guxu se kishte me bâ shkelje t’ligjit, por n’ata që kishte besim, për shembull n’mue, dy-tre muj para se m’u kry viti shkollor m’thirrte, “Ibrahim, hajde n’zyre. Sa nxans do m’i ngelë?”, thojsha, “Valla, njo shtatë a tetë [7,8] po”, “Çkaaa? Shtatë a tetë?! E vajza?”, “Po, janë njo tri a katër.”, “Kurrsesi. Vajza asnji! Prej djemve dy [2] janë shumë. Njo n’mujsh me gjetë që osht karakteristikë që s’ka qenë i rregullt, kurrë ma shumë se dy nuk guxon, një. Prej vajzave asnjë. A din çka domethanë me ja hupë vitin fmiut, sidomos për femna?”. Për vajza ai ka qenë kategorik, kurrsesi me ja hupë vitin. E neve na kshillonte… Kom pasë shtatë a tetë m’i ngelë, e ngelsha veç njo a dy, prej vajzave asnji. E ky ka qenë masnej zëvendës drejtori i shkollës s’mesme ekonomike. Ka shku masnej n’Prishtinë, edhe atje ka qenë zëvendës drejtor apo drejtor. Edhe une kom shku nji ditë, kur janë emërtu kto rrugtë e qytetit… Faik Grainca ka qenë kryetar i komunës. Pata marrë vesh që dojnë m’i emërtu rrugtë e qytetit e jom shku te ai n’zyre edhe tham, “Kryetar, kom ni që ô formu ni komision për emrimin e rrugëve e une kom ardhë, sigurisht ka me pasë edhe prej lamive t’ndryshme, e une e kam ni propozim për ni msus me pasë emnin rruga e ni msusit.”, “Kush ô aj?”, “Shaban Vata”, “Kush ka qenë ai?”, e tash p’i tregoj historinë. Biografinë e tij qi e ka fillu si msus edhe n’pension ka dalë si msus. Domethanë 40 e s’di sa vjet ai ka qenë msus, ka qenë me nxans, edhe thashë qysh ka qenë hoxhë e drejtor edhe e ka shënue. Ai osht i Cërrnillës, ku ka ditë kush osht Shaban Vata! po nam n’komision e kish çu këtë propozimin tem edhe sot ni rrugë e qytetit e man emrin rruga “Shaban Vata”. E meriton edhe naj shkollë me pasë emrin e tij po nuk po ju bjen n’men. Kto gjeneratat e reja nuk i njohin kuadrat e vjetra. K’tu, për shembull Tefik Qanga. Tefik Qanga e meriton m’i thanë disa fjalë. Ai osht shkodran. Me detyrë zyrtare prej Shqipërisë e kanë çu n’Ferizaj me qenë drejtor i ni magazine, e çunë te Zastep. Por n’legalitet ai osht kyq n’lëvizjen Antifashiste kundra okupatorit gjerman edhe italian n’atë kohë, edhe n’Bujan osht majtë ni konferencë, ni Konferencë e Bujanit, n’fund t’vitit 43, në fund t’vitit, n’fillim t’vitit 44, ku ai e ka përfaqsu komunën e Ferizajit, popullatën e Ferizajit n’atë konferencë. E n’atë konferencë osht nënshkru nji rezolutë që me atë rezolutë ka qenë e parapame që kur t’kryhet Lufta e Dytë Botërore, Kosova me ju bashku Shqipërisë. N’atë konferencë ka pasë jo vetëm shqiptarë, ka pasë edhe komunistat serbë. Poashtu ka qenë qëndrimi që kur t’mbaron lufta me organizu ni referendum qi popullata m’u përcaktu qi Kosova m’i taku Shqipërisë. Po tradhtohen n’këtë rast, edhe Partia Komuniste nuk lejon, edhe Kosova jet’ prapë me Serbinë.

BG: E luftat cilat i man men?

IG: A, une luftat… I maj men’ kur kanë ardhë gjermant edhe e kanë bombardu Ferizajn.

BG: Çka t’kujtohet prej asaj kohe? 

IG: Qe, çka m’kujtohet. Afër shkollës s’tashme, Gjon Serreqit, ka qenë medresja, ndërtesa e medresës edhe mejtepit t’Turkit. Edhe aty Jugosllavia e vjetër ka pasë organizu nji… Nji masë t’madhe t’qytetarëve i ka uniformue, i ka bo ushtarë, edhe aty kur kanë bombardu gjermanët Ferizajin, ata ushtarët i kanë gju airoplanat me pushka. E tuli çka kanë pasë Gjermani masanej kur e ka diktu që... edhe aty ka bo kërdi, shumë njerz ka mytë. Çka ka bo, disa ushtarë kanë hypë n’minare t’xhamisë s’madhe te kisha, xhamia përpara nuk ka qenë n’atë ven’, ka qenë afër hekurudhës, kanë hypë n’minare ushtria e Jugosllavisë s’vjetër edhe i kanë gjujtë prej minarës, i kanë gjujtë aeroplanat e Gjermanisë. E kur e kanë diktue, e kanë bombardu xhaminë. Gjermanët e kanë bombardu xhaminë. Kanë pasë kujdesë n’to, ndërtesat e kultit fetar nuk kanë gjujtë, po kur e kanë pa që ata p’i gjujnë e kanë bombardu xhaminë. E këtë xhaminë e re masanena e kanë maru ma vonë edhe e kanë largu prej hekurudhës. Qekjo xhamia osht qujtë Xhamia e Vjetër, ajo ô qujtë Xhamia e Re. Ndryshe, qekjo Xhamia e Vjetër ku osht te stacioni i autobusave ô qujtë edhe Xhamia e Boshnjakëve për arsye se ajo mahalla ka qenë e boshnjakëve, edhe boshnjakët e kanë ndërtue. A boshnjakët kanë ardhën k’tu mas Kongresit t’Berlinit, prej Sanxhakut edhe prej Bosnjes, edhe shumë boshnjakë ka pasë n’Ferizaj. Mahalla t’posaçme kanë qenë. Mirëpo, n’12 kur u largue Turqia, edhe shumica prej tyne kanë shku n’Turqi, janë shpërngulë n’Turqi. 

BG: Për luftë ke tu m’tregu?

IG: E lufta… Qet luftën domethanë e maj men, kur e kanë bombardu gjermanët Ferizajn. E maj men edhe ni luftë, dyzet e katërtën, n’qytet, e masi u shliru qyteti prej partizanëve. E tashti ka qenë edhe ni ushtri kundra partizanëve, ushtria e ballistave. Masnej e shlirun Ferizajin prej partizanëve, prej komunistave. E në atë kohë kur ka ardhë ni forcë e madhe e partizanëve e kanë shliru Ferizajin për s’dyti mirëpo at’here për shkak t’qasaj lufte që ô zhvillue shumë njerz t’pafajshëm janë likfidue. Ku kanë gjetë nëpër shpija, mashkuj i kanë pushkatu.

BG: A t kujtohet diçka ma specifike?

IG: Qysh s’m’kujtohet…?! Une shpijën e kom pasë n’rrugën kryesore, që osht hekurudha edhe stacioni i autobusave, qaty e kom pasën une shpijën, prej xhamijës vetëm hekurudha na ka da. Edhe m’kujtohet si sot, une i kom pasë dyrt e oborrit me do drrasa t’rralla e t’vjetra, edhe ka pasë hapësirë për me mujtë me pa jashtë çka po bahët, edhe une si fmi nimdhetë-dymdhetë [11,12] vjet… Nimdhetë [11] vjet, dhjetë [10] vjet i kom pa për herë t’parë, une kom pa njerëz t’vdekur, gjenâze që po thojnë tash. Kufoma t’ngarkune n’kerre, prap e marë, për m’i çue m’i vorrosë. Se janë mledhë nëpër qytet, i kanë mytë. Edhe ajo figurë kurrë s’um hiqet prej mêne. Unë edhe ashtu prej kufomave jam frigu deri frik’, me t’thanë t’drejtën. E ajo figurë mu gjithmonë më paraftyrohet. Si fmi m’i pa t’ngarkun prap e marë… Dikujt dora, dikujt kâma, dikujt kryt… ju vjerrshin si i kanë… veç i kanë ngarku qashtu palidhje.

BG: E kush i ka vra ata?

IG: Partizant. Partizant. Po, faktikisht ata. Po shumë prej tyne janë kanë çetnikë që i kanë marrë. Ku kanë gjetë shqiptarë i kanë mujtë.

BG: E kshtu, populli, njerzt e qytetit, cilit pushtet i kanë nejt besnik? Me kan’ e kanë identifiku vetën?

IG: Faktikisht, sikur gjithmonë, edhe Ferizaji sikur krejt Kosova. Domethanë ka qenë ven’ i okupun prej tjerve, domethanë k’tu nî herë Turqia deri n’12, masanej Serbia, masanej apet Jugosllavia Socialiste.

BG: Qysh kanë reagu drejtë pushteteve, drejtë ndrrimit t’okupatorve?

IG: Po gjithmonë… Po qysh me thanë… Deri n’43 kanë qenë italianët këtu. Masanej kapitulloi Italia, met… Vetëm gjermanve… Po, me gjermanët. Populli interesant nuk ju kanë kundërvu fort gjermanve ktu. Po kaniherë, une po ni edhe prej tjerve, për neve gjermanët kanë qenë edhe si çlirus se naj dhanë mundsinë edhe m’u shkollu n’gjuhën shqipe. Masanej k’tu s’ka pasë lufta si n’Bosnje e n’Serbi, sikur n’vene tjera. K’tu n’Kosovë fort kundra gjermanëve nuk kanë luftu, kshtuqë janë sjellë mirë.

BG: E çifutë a ka pasë k’tu n’Ferizaj?

IG: Po, po. Mirë që e përmene. Ka pasë çifutë. Bile, bâba im ka punue edhe ka qenë puntor i nji kompanie për shfrytzimin e kromit. Kromi osht nji mineral prej t’cilit fitohet hekuri, edhe ky kromi ka qenë n’minierat e Brezovicës, edhe me kerre me kuaj, e me buj, e me kije, prej Brezovicës e kanë pru kromin n’Ferizaj. E bâba im ka punu n’qat kompani. Pronar i qasaj kompanie ka qenë jahudi, domethanë faktikisht izraelit i bjen. E ka pasë, po.

BG: A ka jetu ktu?

IG: Këtu ka jetue. K’tu ka punue, edhe ai faktikisht, me punëtorë. Kromi që vinte k’tu ky e ngarkonte n’vagona, edhe me tren, edhe masnej e çonte. 

BG: Ama e kanë pru gjermanët n’Kosovë?

IG: Jo, jo. Unë po flas para se me ardhë gjermanët këtu, se kur kanë ardhë gjermanët jahuditë kanë ikë prej këtuhit.

BG: E qysh kanë ardhë çifutët ktu?

IG: Përpara çifutt kanë ardhë. Ata janë kanë puntorë t’mdhaj, financierë, ekonomista. Kanë pasë mundsi ata. Gati n’tan’ Evropën, edhe n’Amerikë… Ka s’kanë shku jahuditë! Është ni proverbë: Ka shku jahudia n’Gjakovë edhe ka lypë voe hua. Edhe i ka marrë voet, e i ka matë që me ja kthy taman n’qat peshë, që mos me ja dhanë... Edhe jahuditë thojnë, ja k’tu spaska ven’ për mu, kta kokan ma jahudi! E n’kohën e okupatorit gjerman, atëhere krejt jahuditë prej Maqedonisë, çka kanë qenë n’Maqedoni me vagona. Na si fmi, une kam qenë si fmi, u munojshmi m’i furnizu, me ju dhanë ujë me pi ose bukë me ju dhanë. Ata i çojshin nëpër llogore t’ndryshme, n’kazamate n’Austri, e n’Gjermani prej ktuhit, atje masanej n’krematoriume i kanë djegë, e i kanë kallë, e i kanë helmue.

BG: Veç knej kanë kalue a?

IG: Po, knej kanë kalu.

BG: E çka t’kujtohet ma specifikisht diçka?

IG: Si fmi na i kemi përcjellë, se përrreth shpisë teme hekurudha osht edhe i kemi pa.

BG: Qysh kanë qenë ata vagona? A kanë qenë të mëdhaj?

IG: Nuk kanë qenë vagona t’udhtarve, vagona t’mallit, t’kafshve. S’ka pasë ulse, s’ka pasë. Shprazt, kurgjo s’ke pasë. A e din vagonat e mallit shprazt që janë? A e din vagonat e mallit qysh janë? I kanë pas mbyllë ata, vetëm nifarë dritare t’vogël, i qitshin durt, lypshin me hangër. Nuk lejojshin gjermanët, i rujshin gjermant çdo t’dytin vagon, ata me mitralozë e me automatika.

BG: E a mujshit me ju dhanë ushqim e ujë?

IG: Po na si fmi kqyrshmi po s’mujshmi me ja ofru se shumë nalt, naj copë bukë ja gjujshmi. Po neve fmive s’na bojshin kurgjo gjermant, se jo, m’kujtohet mu shumë mirë, jo njo po s’di sa kompozicione kanë kalu k’tu pari. Ka qenë shumë interesant.

BG: E kshtu po thu që ka pasë edhe n’Ferizaj a?

IG: Po, ka pasë. Ka pasë. E bile bile, bile bile, ka njeri ȋ dȋ me emra që ju kanë ndihmue edhe i kanë dërgue n’Shqipni.

BG: Çifutë që janë kanë n’Kosovë?

IG: Po, çifutë që janë kanë n’Kosovë. Bile n’Ferizaj, edhe t’Ferizajit ka njerz që i kanë marrë. Sigurisht i kanë pagu ata dishka se pa pare jo, por i kanë çu n’Shqipni, edhe Shqipnia i ka strehu. Shqipnia nuk i ka lajmërue gjermanve, edhe i ka shpërnda nëpër familje. Edhe sot ka familje pasardhse t’atyne që kanë jetu n’nëpër familjet shqiptare. S’kanë nejt k’tu.

BG: E a e e keni ditë kah i kanë drejtu?

IG: Ja, s’e kemi ditë na ku p’i çojnë. S’kemi ditë na s’e çka po bajshmi. Fmi! Une kom qenë fmi, çka kom ditë! At’here s’ka pasë mjete t’informimit si qetashti me ditë se… Çka po bahët n’Amerikë e n’Australi po mirrët vesh. Jo, s’ka pasë as gazeta, as radio, as… Çfarë. 

BG: E sa veta përafërsisht menon që kanë jetu n’Ferizaj, hebrejë?

IG: Për hebrej m’dokët k’tu njo tri familje kanë qenë krejt, tri familje. A për ma tepër ka pasë cincarë ju thojshin si vleh, cincar ju thojshin, ata kanë qenë edhe tregtarë t’mdhaj. A çifutë ma pak ka pasë. A pronari kryesor i qasaj kompaniës ku ka punu bâba ka qenë çifut. Atâ e di se bâba jem ka punu te aj. 

BG: E a ka tregu naj eksperiencë?

IG: Ja, ja… se mu n’dyzet e katërtën bâba m’ka vdekë. S’di gjâ, ja. Ja, veç i ka pagu mirë. Sa interesant osht, çdo fmi i kti puntorit t’ktij çifuti që i ka lind’ ai n’librezën e punës ja shkrunte datën, ditën, mujin kur ka lind’. Për shembull unë e di datën e lindjes taman se bâba jem e ka lajmru te ai pronari i kompanisë edhe i ka shkru.

BG: A kanë marrë ma shumë t’ardhna?

IG: Jo, n’librezë e ka shkru emrat e antarve që kanë lind’ fmija, ai ja shkrunte emrin, edhe datën kur ka lind’. Shumë interesant ka qenë. E bâba jem, kromin që e bishin prej Brezovicës, me tërfurqi e ngarkojshin vagonat, ai kromi osht i ranë hekur, ushqimi i dobt, puna e ranë ku me kthy, une ja çojsha bukën, ka bo vaki me lang, ka bo vaki… buka e kallamojt ka dominu. Rrallë najherë nâna e marojke naj pogaqe, se interesant ka qenë, n’atë kohë fshatarët grunin e shitshin e blejshin misër për m’u ushqye, pak lâshin për naj musafir, për dikon, për naj përpeq, a për naj pite, a për dikon, a për naj pogaqe, a najsen. Se kanë dominu buka e kallmojt. Edhe osht interesant se na shqiptart thojnë a hajde hana bukë si n’mëngjes, si n’drekë, si n’darkë. Pse? Se n’sofër ka dominu buka, buka. Edhe pleqt i kom ni une kur u takojshin, “A e ke siguru bukën edhe drunin për dimër?”. Kjo ô kanë tema kryesore që bisedohej, me siguru bukën edhe drunin, bukën e kallamojt se ja, ja.

BG: E cila ka qenë gjella kryesore?

IG: Pasuli edhe kumpiri, patatja. Qeto dy. Edhe kungujt për me bâ kungullurë. Qëto janë kanë menyja dominante. Ose jahni me kepë, edhe… po, edhe orizi ô përdorë. Orizi ô përdorë n’atë kohë për naj pulë ose naj knusë me pre.

BG: E naj festë?

IG: Ndëgjo, n’atë kohë, po flas për n’atë kohën e Jugosllavisë s’vjetër, para 41, mu m’çonte bâba me ble sheqer, po jo me kille, me gram, po me copa, me kokrra, “Shko blej 10 copa, shko blej 20 copa…”, rrallëherë i râke me da at’ kokrrën e sheqerit me naj dhanë neve se e ka pasë takamin e kafës, se u dashke me copa, se ô kanë shiqeri shtrejt, e kta rrogat e vogla, e u dashke me copa. Qështu ka qenë.

BG: E për festa, cilat festa i keni festu?

IG: Bajrami. Viti Ri at’here s’o përmen. Jo çfart, Viti Ri. Viti Ri n’kohën moderne masanej fillun me përcjellë, se çfarë Viti i Ri! Bajramat e Ramazanat, qëto janë kanë.

BG: E Shëngjergjin?

IG: E po, Shëngjergjin po. Për Shëngjergj krejt na dalshmi n’livadhe, po edhe prejshim thuprat e shelneve, edhe shpijat masnej i dekorojshmi dyert e oborrit, dyrt e sobave me shelne, edhe marrshmi lula t’ndryshme. Edhe ditën e Shëngjergjit n’sabah herët na lajke nâna me ujë plot lule. Bile edhe hitha n’to edhe krejt trupi u mushke me lule, me shelne, me fleta t’shelneve. Me fleta t’shelneve që na lajke nâna. Shëngjergji osht majtë interesant. Nuk e kanë majtë vetëm magjupt, se ktynehere veç romt e kanë festu ma s’shumti. Pse? Ata ditën e tretë a t’pestë t’Shëngjergjit prejshin kingja. Sa mashkuj i ka familja qaq kingja prejshin çdo familje. Edhe masanej muzikë, e kcimi… e ata janë kanë t’shyhretshëm, edhe krejt qyteti shkojshin n’mahallë t’magjupve me pa qysh p’e festojnë Shëngjergjin romt.

BG: E festojshi me ta a?

IG: Ja, na i kqyrshmi. Na shiqus, s’u përzishmi, a ata kcejshin. Ata e kanë bâ ma s’mirti. E Shëngjergji ô majtë… Krejt e kanë majtë Shëngjergjin edhe Bajramin. Tjera festa s’ka pasë. Çfarë Viti i Ri, çfarë… Jo more.

BG: E te dajtë a ke shku? Ku i ke pasë dajtë?

IG: Po, une shkojsha te dajtë. I kom pasë n’Ferizaj. I kom pasë n’anën e kundërt t’qytet, po i kom pasë do dajë t’babës edhe t’gjyshës n’Topojan t’Gremës, e dajtë e babës n’Balaj. E po, shkojsha shpesh atje.

BG: Qysh kalojshe atje?

IG: Po atje kalojshe mirë se u përzishe me fmit’ e katunit, masanej me ta shkojshmi i rujshmi gjânë, zakonisht nëpër livadhe. Masi u korrke misri, po shkojshmi me ta.

BG: A keni pasë naj lojë që e keni lujtë?

IG: E për lojë… Janë kanë lojt interesanate, ju thojshin klicka. Klicka, me ni shtagë t’fortë, edhe njo 10-15 centimetra ni copë druni, edhe kundërshtari atje e pritke, edhe e gjujshmi, edhe ai prej atjehit, k’tu ô kanë ni kuj i ngulun, me gjujtë me rrokë klickën. Edhe njo ô kanë, i thojshin guxha. Ô kanë do bira edhe u deshke m’i mshu asaj ni copë druni klicka. Edhe ô kanë ni lojë, pidik i thojshin. Shtaga e njomë, jo fort e trashë, po pak si e lakushme, edhe i mshojshmi kshtu fup, edhe trrak ajo kcejke se kush p’e çonë ma larg.

BG: N’tokë që me kcy a?

IG: Po, n’tokë e lakojshe edhe ajo kcejke. Edhe domethanë u shtyshmi kush p’e çonë ma larg. Qëto lojë janë kanë. Edhe lojnat e fmive janë kanë me arra. Me arra. E çelshmi ni birë, nifar’… ni zgavër, edhe njo dy metra larg, edhe me dy-tri arra, për shembull i gjujshe, nëse qillojke çift ti fitojshe se ai i dhâke, sa hishin aty çift i marrshe prej atij kundërshtarit e tekat i hupshe, 1/3 hupke. Loja tjetër me arra, e bojshe ni vi edhe i ranojshin arrat, edhe prej ni largësie t’largt m’i rrokë. Sa arra t’i rrokshe ato u bajshin tuat. Aty dy part qitshin. Ose ka qenë edhe tjetër ndryshe, për shembull dy qeshtu edhe njo qeshtu, e kshtu katër u bajshin, i bojshmi, a edhe prej largit u dashke m’i rrzu, qato që i rrxojshe i marrshe.

BG: Me çfarë aktivitete jeni marrë?

IG: Po kemi lujtë me top. Po n’atë kohë s’kemi pasë more na futboll ose topa t’pllastikës ose t’gomës, na topin e bojshmi me hârrna. Hârrnat e vjetër i bajshmi rrumullak, i mledhshmi, edhe nâna naj kepke, edhe me qato lujshmi. Ai u kanë topi kryesor. A kemi lujtë me top, po me top t’hârrnit. I thojshmi, top i harrnit. E dikur ma vonë hajde, hajde gjâtë, lôpt, që i prejshmi, janë kanë do pjesë, do organe si porc, e fryshmi, edhe qato masanej e shtishmi n’kallapin e futbollit, edhe qato e bojshmi sikur nifar’ lloj futbolli. Edhe osht edhe ni gjâ interesant. Na që jemi kanë si fukara, qysh me thanë, dimrit zakonisht, edhepse jemi kanë n’qytet, na që s’kemi pasë mundsi me ble kpucë e qizme, na me opanga. Nâna jem vet naj marojke opangat. E blejshmi likurën, i ulke, i bojke t’buta. U zbutshin edhe naj bojke. Po verës dathë. Edhe na kemi menu që verës osht moda që duhët me ecë dathë nëpër pluhun, e nëpër lloq, e... Fmit e pasanikve me sandalle, neve na u doke nuk ô normale që ata po ecin me sandalle, menojshmi që duhet dathë! Ama, qysh shkohet mathë verës, po ishmi kanë gabim. Na s’kemi pasë, e qështu nëpër pluhun.

BG: E çikat a kanë lu me juve?

IG: Valla jo, çikat kanë lu me çika, djemtë me djem. Deri vonë, deri vonë. Ja, ja. Deri vonë nuk u përzishin çikat me djem. Ja, nuk u përzishmi na si fmi jo.

BG: E qysh e keni perceptu botën jashtë? Qysh i keni menu shtetet tjera? Qysh ja kanë prezantu t’rriturit?

IG: Çfarë shtete tjera? Tash nuk p’e di për cilën kohë po menon, vetëm sa jem kanë… Çka kanë mujtë at’here me ditë kur ata vet janë kanë t’padishëm, analfabetë, s’kanë pasë ka m’u inform?! Kah me marrë vesh për jashtë çka po bahët?! Kah me marrë vesh për jashtë çka po bahët, ata s’kanë ditë për veti, çka kanë mujtë neve me na përcjellë?! Domethanë s’kemi ditë na kurgjo. Po përmendët, at’herë thojshin për Evropën Avropa, Avropa. Tani masi kemi shku n’shkollë që e kemi msu n’gjeografi, edhe jemi bâ t’vetdishëm prej gjeografisë që e kemi msu për Evropën, për shtetet, për kontinentët, se jo. Sa jemi kanë t’ri na, s’kanë ditë as pleqt, s’kanë pasë mundsi at’here komunikimi. S’kanë mujtë me shku tjetër kun.

BG: A t’kujtohet diçka që t’ka tregu gjyshja, gjyshi?

IG: Ja, s’kom mrri une as gjyshin, as gjyshën, as babën. Për t’ri m’kanë lane. Prej tyne kurgjo s’kom mujtë as me msu, as me ni. Kurgjo. 

BG: Kto ritet që janë për… A ka pasë naj plakë që ka shkri plum, e që ka pre tutë, e…?

IG: Oooo… qyre tash për kto bestytnitë e kota! Kanë dominu n’atë kohë për çdo smuje t’fmive. Meqense s’ka pasë mjekë i kanë shfrytëzu hoxhollart. Kanë shkru hajmalia, kishe këtë hajmali duhët me qitë n’gjyks e jo me pi ujë, e jo anej, e teknej e kanë shkri plum. K’tu ka qenë njo halla Qamë. Halla Qamë, e njoftun, falltore që ka shkri plum. Qysh osht ajo me shkri plum s’e di veç n’bazë me shkri plum me shnoshë dikon prej naj smuje. Tjetër, për shembull une tezën e kom pasë që e ka lu rolin e gjinekologës, i ka ngjeshë gratë. Kjo osht shumë interesant, kjo masi e bante kët’ operacion që i ka ngjeshë gratë shumë gra kanë metë shtatzane.

BG: E qysh i ka ngjeshë?

IG: Po çka po di une…! Organët gjenitale kjo i ka çu nalt diqysh. Nuk e di qysh osht ajo e ngjeshme, veç thojnë që tezja jeme i ka ngjeshë gratë. E shumë gra mas ngjeshjes që i ka bo kanë lind’ fmi. Kjo edhe ka fitu. Masi i ka ngjeshë ô bo si nrikëll. Sa bakshishët i kanë ardhë që ô bâ sebepe, sa bakshishi që ô bâ sebep që lindi djali, e lindi çika. Kjo u bâ, u rrit’ familja. E osht ky Agim Doktori, Agim Bytyqi, e ai osht t’shkru ni libër për zhvillimin e shëndetësisë, e edhe ai, unë i kom dhanë disa udhëzime se edhe e kom pasë nxans, edhe kom mledhë material. Ja kom përmen’ edhe rastin e ksaj tezës teme. Masnej, për shembull rolin e dentistit e ka kry berberi. Berberi i ka pasë dânat, atij që i ka dhimt’ dhami ka shku te berberi e berberi ja ka hekë dhamin, s’ka pasë dentist doctor, çfarë. E tashti sa janë kanë t’pastra ato, sa janë dezinfektu, ajo osht pytje tjetër, po une e di ka qenë k’tu ni Shaip Berberi. Ai ka qenë specialist për me nxerrë dham’. Nâna jem krejt dhamt gati te ai i ka nxerrë. E qështu. Ô kanë i njoftun ai.

BG: E tjetër çka ka bo tezja përpos që i ka ngjeshë?

IG: E tezja vetëm ka ngjeshë gra. Bile-bile, ajo pa vdekë edhe resë ja ka lanë. E ka msu. Edhe reja e saj, deri para sa vjete, edhe tash shkojnë… Une kom ni prej mjekve që shpeshherë i kshillojnë që shko te gratë që ngjeshin, domethanë, kumeditë qysh osht ai.

BG: E tezës kush ja ka lanë?

IG: E ka msu edhe ajo prej dikujt, ja ka dhanë dikush zanatin. Barnat, për shembull n’krejt qytetin ni barnatore ka qenë deri n’70-80, deri 1970-80 veç ni barnatore ka qenë n’krejt qytetin, edhe ka qenë ni Anton Kurti, i vetmi shqiptar katolik që ka punu n’barnatore. Ai ju ka nimu shumë qytetarëve t’thjeshtë se n’gjuhën shqipe ai ja spjegonte dozën kur me marrë, e qysh me marrë, e para buke, a mas buke, sa herë n’ditë, e anej knej. S’kanë ditë at’here me lexu prospektin çka po shkrun. E ky ju ka ndihmu shumë. Shumë barna… At’here barnatorja i ka prodhu medikamente t’ndryshme. Tu i shrydhë, e jo me zhiva. Lloj-lloj pluhni kanë prodhu vet, barnat. Domethanë ata jo vetëm që kanë shitë, po edhe kanë prodhu. E marrke receptin e caktun prej mjekut edhe ata vet e kanë prodhu barnën.

BG: E a e din qysh ô bo procesi i premjes s’tutës?

IG: E nuk e di, veç e di që kom ni që ka gra që frynë me ja hupë tutën.