Sulejman Lokaj

Intervistuar nga: Marigona Dubovci

At’herë kanë gabu njerzit, do ta shihni, kshtu që kur ka lind’ dikush nuk e kanë shkrujt, nuk e kanë regjistru meniherë, po e kanë lânë jo sot

0:00
0:00

Të dhënat e intervistes
Data e intervistës

10.01.2018

Lokacioni i intervistës

Gjakovë

Vendi i lindjës

Tranksriptimi

MD: Gjyshi Sulejman, në projektin që jeni duke marrë pjesë quhet “Kujtesa e Kosovës”. Ka për qëllim me i intervistu niqin [100] pleq edhe plaka të Kosovës, mbi moshën tetdhet’ [80] vjeçare. Bartës i këtij projekti është Biblioteka Kombëtare e Kosovës, udhëheqës të projektit janë profesor Ukë Xhemaj dhe profesor Arsim Canolli. Kjo intervistë ka me qenë njâna prej niqin [100] rrëfimeve si pjesë e kulturës dhe historisë gojore të Kosovës.  

Unë jam Marigona Dubovci. Jam studente në Antropologji Kulturore. Kemi me qenë bashkë disa orë me bashkëbisedu për jetën si e keni kalu. Ma s’pari po ju falenderoj që më pranut në shpinë e juj dhe na dhatë mundësi me bo këtë intervistë. 

Sot, me datën dhetë janar të vitit dymijë e tetëmbëdhjetë [10.01.2018], jemi ktu në shtëpinë e gjyshit Sulejam Lokaj, në Gjakovë. Po ju referohna si gjysh, ndoshta s’ju pengon, tash e tutje.

SL: Bukur shumë. Faleminderit! S’ka emën ma i mirë se ai, se gjysh me i thônë dikujna.

MD: Gjysh, a mundesh me më tregu për datën, mujn, edhe vitin e lindjes?

SL: Po, si jo. At’herë kanë gabu njerzit, do ta shihni, kshtu që kur ka lind’ dikush nuk e kanë shkrujt, nuk e kanë regjistru meniherë, po e kanë lânë jo sot, jo nesër. Edhe manej jon bo edhe gabime në regjistrimet e datëlindjeve. Po për fat, vllaznit e mij, te dy [2], dy [2] i kum pasë në shkolla. Atëherë shkolla… ka qenë ish Mbretnia Jugosllave, kanë msu në gjuhën serbishte, s’ka pasë shkollë shqype. Kshtu qî vllaznit kanë qenë n’shkollë edhe e kanë shenu ditën që kom lind’ une. Kshtu qî fati është qî dihet tamon dita, viti i lindjes. Kam lind’ me nizet e tetë qeshor nimi e nânqin e tridhet e tre [28.06.1933], në fshatin Lëbushë. Fshati Lëbushë osht përtej Bistrices së Deçanit, në mes fshatrave Deçan edhe Strellc, e udha që shkon Pejë-Gjakovë-Pejë ose Pejë-Gjakovë. Qaty është Lëbuzha në rrugë, bash në rrugë kryesore. Nejse, vitet e fëmirisë n’atë kohë kanë qenë të vështira për shumë familje, sidomos për familjet e varfëra. E unë për fat të keq kam qenë antarë i një familje të varfër. Kështu qî jam rritë me skame, me varfri të skajshme. Jo vetëm unë, por krejt vllaznit e motrat e mija. Unë jam i tremdheti [13] fmi i nënës sime. Në atë kohë pasuria ma e madhe e njeriut ishte evladi/fëmija, kështu qî kishin qef me pasë shumë fmi. Pse-ja e ksaj është tjetër sepse at’herë s’kishte mjek. Unë kisha mjek në Gjakovë ose Pejë, po për me shku dej atje kushtonte, jo rruga, jo... Kështu qî kur u smujshin fmija, far epidemish që kishin ata, për nî kohë t’shkurtë edhe vdiqshin. Kshtu qî prej tremdhet [13] fmive që i ka lind’ nâna ime, pesë [5] kemi metë gjallë. Kanë metë dy [2] motra e tre [3] vëllazën. Kshtu qî vllazërit kur janë bërë për shkollë i kanë çu n’shkolla. At’herë ka qenë Mretnia Jugosllave, s’ka pasë shkolla shqipe vetëm shkolla serbishte. Edhe vetëm katër [4] klas’she, jo ma shumë. Jo sikur tash qî jon shtatëvjeçare përpara, mandej tetëvjeçare, tash janë ba nânëvjeçare, e tjerë. At’herë vetëm katër [4] vjeç kanë qenë. Kshtu qî ka qenë e detyrushme. Edhe n’atë Mbretninë Jugosllave fillorja ka qenë e detyrushme, jo fillorja tetëvjeçare, shtatëvjeçare, po katërvjeçare. Kshtu qî vllaznit janë regjistru n’shkollën e Mretinsë Jugosllave n’atë kohë.

MD: E motra?

SL: Edhe shkolla ka qenë e bukur n’Strellc, e marume, e re. Se e maj men’ si fmi shkojsha me vllazën (qesh). Ishte shkolla e bukur shumë. At’herë femrat nuk i çojshin në shkollë, vetëm mashkujt. Kreeejt n’kohën e Mretnisë Jugosllave rrallë ka ndodhë. Noshta une nuk e di, po mund t’ketë nëpër qytete naj pasanik që ka mujtë me e shkollu edhe vajzën. Rrallë, rrallë ndodhte kjo se botkuptimi ishte i tillë që femra duhet me qenë amvise, të rrisë fminë, të kujdeset për punt e shpisë, për punt e fushës, për punt e përgjithshme. Sidomos nëpër fshatra që dihet se sa puna është aty. Jo me mjelë, me korrë, jooo vetëm arat po edhe livadhet, sepse u dashke sâna për me mbajtë bagëtinë. Kshtu qî t’gjitha ato punë i bajshin femrat. Natyrisht t’udhëhequra nga antarë t’familjes, mashkuj që ishin burrat e tyne, nëse kanë qenë të martume. Aty punonin edhe vajzat që ishin rritë. Kështu qî, shkolla ishte tabu. Si me thânë, shumë e pamundur edhe për botëkuptimin fetar, se mendohej se femna duhej vetëm të kujdeset për mirëvajtjen e shtëpisë, t’i rrisë fmin, t’i edukojë fmit… Ishte ky. Po tash del pytja, çfarë edukate mund t’boj nji analfabete? Edhe pse populli si popull, tash na jemi shqiptarë, nji ndër popujt ma të vjetër t’Evropës, kshtu qî janë shtresu n’popull, janë kriju tradita e rritjes së fmive, t’martesave, t’vajzave… Krejt ato kanë qenë. E kanë pasë nifarë randitje kanunore. Që t’gjitha kanë qenë nën Kanunin e Lekë Dukagjinit. Kanuni ka qenë ai qî e ka përcjellë jetën e shyptarit që nga vegjlia e deri n’vdekje. Ka qenë ligj i pashkruar, si me thânë, që e ka kriju vet populli me mija e mija vjet. Për n’atë kohë kanuni ka shpëtu, e ka shpëtu kombin tonë që të mos zhduket, sepse kanuni ka shumë, shumë cilësi e dobi t’mdha për jetën e njeriut. Edhe pse tash t’ritë rrallë kush e di Kanunin, mjerisht. Edhe pse është i shkrum. Tash bile është i shkrum, n’atë kohë ka shku vetëm gojë e m’gojë, se s’ka pasë shkrim, as s’ka pasë libra, s’ka pasë kush i shkrun ato. Kanë qenë analfabetë. Nadhet’ e nânë [99] përqin (%), mas Luftës Dytë Botrore Kosova ka qenë analfabete. Na kemi fillu, si thonë, arsimin pas Luftës së Dytë Botërore. Ka qenë nî kohë, nî periudhë n’Luftën e Parë Botnore kur Austro-Hungaria ka marrë këto vende edhe ka hapë shkolla shqype, po ato kanë zgjatë tri-katër [3][4] vjet, sa ka zgjatë edhe Lufta e Parë [I] Botnore, prej katërmdhetës [14] deri n’tetëmdhetën [18]. Ju e dini se e keni msu n’shkollë, me nimij e nanqin e katërmdhetë [1914] ka fillu, me vrasjen e Franio Ferdinandit në Sarajevë, ka fillu Lufta e Parë Botërore. E at’herë ka zgjatë katër [4] vjet. Ktu kanë ardhë Austro-Hungaria që ka qenë me nî kulturë të lartë. Edhe neve Austro-Hungaria na ka dashtë si popull edhe i ka hapë shkollat. Për t’parën herë janë hapë shkollat shype në krejt Kosovën mirëpo ajo ka zgjatë pak. Tri-katër [3][4] vjet mas Luftës së Dytë Botnore u hapën shkollat këtu. Megjithatë, edhe pse ne sot e dimë që kemi qenë t’okupum, kemi qenë pa liri, kemi qenë pa t’drejta komtare, pa t’drejta që të krijojmë shtet deri t’bashkohemi bashkë. Edhe pse Lufta e Dytë Botërore është nisë me këtë kusht, që të ngritet nji [1] luftë kundër nazifashizmit, nazistë që janë qujtë gjermant e fashistë që janë qujtë italiant, po ata kanë qenë bashkë n’luftë për me pushtu krejt botën, e me bo si dojnë ata vet. Mirpo edhe gjermant kur kanë ardh, gjithë gjermant e dinë vetën ilir, edhe na jemi ilir edhe kshtu e kanë pasë nifarë lloj simpatije. E ajo ka qenë maskë, maskë që mos m’u ngritë kundër tyne, e kjo maskë na ka bo që… Ne vonë jemi ngritë kundër Italisë, kundër Gjermanisë që ishin okupatorë. Edhe pse na mashtrojshin ne, na dojshin kishe. Se kur tham, je e re edhe mund të mos i dish disa gjona! Kur e ka okupu Shqipërinë Italia me nimijë e nanqin e tridhet e nânë [1939], ka sundu mbreti Zog [Ahmet Zogu]. Ato i dini, që mos t’hi n’detale. At’herë ideja e Italisë ka qenë që popullin e Kosovës, jo vetëm Italisë po edhe Gjermanisë, po ma s’pari është okupu prej Italisë Shqipëria, me katërdhet’ e ni [41] është okupu krejt Jugosllavia prej Gjermanisë. Ne kemi qenë edhe at’here nën Serbi kështu qî Kosovën gjermant e kanë bashku me Shqiprinë. Jo vetëm gjermant, se italjant, gjermant edhe japonezt kanë qenë bashkë n’luftë kundër krejt botës. Boshti treshja quhet kjo. Me katërt e tre [43] Italia devijoi diçka, e Gjermania okupoi edhe Italinë edhe pse e kishte aleat. At’herë Gjermania sundonte kto vende qî i kishte okupu edhe në atë kohë u kriju si me thânë shteti shqiptar me qendër Tiranën. At’herë Kosova ju bashkangjit plotësisht, me disa pjesë të Mitrovicës që i mante Serbija edhe n’atë kohë, po shumica e vendeve deri n’Shkup krejt çka janë. Kanë qenë Tetovë e Gostivar… krejt kto kanë qenë nën Shqipni. E atje t’Malit t’Zi, Tivari e Ulqini. E krejt qito janë krejt shqiptare. Po ja që shtetet e mdha… i keni msu n’Histori si ja’v kanë dhanë vendet tona. N’kohën e Turqisë ja’u kanë dhanë, nji [1] pjesë ja kanë dhanë Serbisë, nî [1] pjesë Greqisë, nî [1] pjesë Malit t’Zi. Kshtu u bâ copa-copa (qesh). Vendi është coptu, toka, atdheu. Edhe ju kanë marrë… Shqipnia është zvoglu se kto pjesë kanë qenë t’bashkume, qî thashë, n’kohën e Italisë-Gjermanisë Kosova ka qenë e bashkume me Shqiprinë. Qat’here janë hapë shkollat në Kosovë. Nadhet e nânë [99] përqin (%) janë kânë analfabetë. Kosova nuk ka pasë msus, veç najo që ka maru, që dinte. Nxonst e mi dishin se kishin maru shërbys, po vetëm katër [4] klasë ata mujshin me msu alfabetin, m’ja msu dikuj, se dishin alfabetin shqip, kshtu qî kjo gjendje ka qenë në krejt Kosovën. N’atë kohë kur u bashku Kosova me Shqipërinë kjo gjendje ishte, po s’kishim msus sepse s’ka lon Serbia mi katër [4] vjet, rrallë, rrallë kush naj pasanik që ka shku n’Beograd e ka vazhdu studimet. Janë ata me emna e mbiemna që dihen, po tash aty edhe memorja ime nuk osht në gjendje m’i ditë emnat, po ata janë t’shkrum. Dihet kush ka qenë qî kanë mbaru n’kohën e Jugosllavisë studimet. Për shembull, diku nga qytetet e Jugosllavisë, qoftë Zagreb, qoftë Beograd, qoftë Nishë… kudo. Domethonë ka që kanë maru, po shumë rrallë janë ata sepse nuk kishte as pasanik. N’atë kohë ishte shumë gjendja ekonomike e Kosovës e vshtirë. E vshtirë mendoj sepse kujtimoret punojnë, vetëm toka kultivohej. Bujqësia edhe blegtoria ato ishin për fat at’herë, se ato edhe na kanë majtë gjallë sepse koshat e drithit, kush e kish token, i kish plot bukë, se drithi bluhet. Kollomoqin… At’herë s’kishte, rrallë kush bukë të grytë, vetëm kollomoq. Se me pâ bukën e grytë ish sikur me pâ Pereninë, aq gzim i madh. Unë për veti ashtu e kisha. Se kur shkojshin prind n’pazar n’Pejë, se na Pejën e kemi afër nânë [9] kilometra, rrallë vishim n’Gjakovë megjithse vishim, t’hanev ktu bohët pazar, po Peja i kish edhe t’merkurën edhe t’shtunën, dy ditë pazar u bajke n’Pejë, kshtu qî atje shkojshin, qoftë shitshin lôpë, dhênë, e dhie, e gjithçka. Edhe fitojshin naj pare me t’cillat i blejshin kpucë, e opang’, e naj veshmathje thmive ose edhe robnisë, antarve, femnav t’familjes, se ato u shkyshin teshat (qesh), u dashke me i ble tjerat. E kjo ishte mnyra që me shitë djathin se kishin bagti. E vetmja gjo qî m’kujtohet si thmi është pasuria blegtorale qî kishte çdo fshat. Kado që u sillshe s’kishe tjetër veç gjo, veç dhênë, e lôpë plot. Me qinda kishte n’katun tem. Kishte shpi qî kishte tre-katërqin [300-400] copë dele, kishte deri n’pesdhet’ [50] copë lôpë, mandej kuaj, dhi… I majshin. E kshtu qî pasuria blegtorale… Ishte edhe kjo bujqsore megjithse punohej me vegla primitive. Me parmend e jo sikur tash me traktor e me çka dush, e me plluge. Po at’here ish ende... rraaallë shtëpi kishte pllug që e lëvron tokën, që është i hekurit. Ai ma lehtë e lëvron e ma thellë e shplon tokën. Se sa ma thellë toka punohet aq ma e begat bâhet bima. Qoftë kollomçi, qoftë gruni qî dikur fillun me mjellë. Po n’fillim s’dishim çka ashtë veç kur blejshim nëpër furra nej simit e samun, ju thojshin. Ju nike era nî [1] kilometër. Aq lezet ishin. Ngajshim na thmija e ju delshim n’pritë përpara. Ata i nxirrshin pej gjinit a pej strajcave ato që i kishin ble në furra t’Pejs edhe na jepshin. Për ne ishte gzimi ma i madh se s’e kishim pâ kurrniherë bukën e grytë, vetëm kollomoqe, dhe t’kuqe se jo t’bardhë që i thônë tash. Kështu ishte gjendja. Nuk ishte ajo gjendja ekonomike prap kur ka gjâ, bagti e tokë qî punohet. Prap ajo punohej at’herë se ende nuk kishin dalë njerzit sikur tash qî po shkojnë nëpër Evropë, e nëpër botë e po jet toka shkret. Edhe hamaret e koshat e drithit janë zbrazt. At’herë s’ka pasë. Kush ka pasë tokë ka pasë çdo gjâ sepse u mushin… ka dy-tre [2-3] kosha n’oborr i mushke me kollomoq, niherë t’kuq po ma vonë mas Luftës së Dytë Botrore ditëm edhe çka është misri i bardhë, se s’kishim hangër kurrë, veç t’kuq. E kuqe ishte mezi hahej, ajo e bardha ishte pak… (qesh) ishte nifarë gzimi për secilin që e hante. Kështu kjo âsht ajo... Eh prap po dalë tash te shkollimi. Pra, kur u bashku Kosova me Shqiprinë s’kishim msus. Shqipnija n’atë kohë treqin [300] msus i ka çu Kosovës me i nimu se s’kishte kush me na msu. Qat’here jam regjistru n’shkollë, po mos me pasë qenë msust e Shqipnisë s’kishte kush me na msu. 

MD: A e kujton mësuesin e parë?

SL: Po, qysh jo (qesh). S’ja di mbiemrin. Zotni Haxhia, i thojshin atij. Ishte shumë i mirë, shumë i âftë, shumë i zoti. Të gjithë ishin t’zot ata. Jo vetëm qî kishin kry normalen atje n’Elbasan, se atëherë shkolla ma e madhe ka qenë normalja, shkolla e mesme për msûs, normale quhet ajo që u hapë manej mas shlirimit, u hapë n’Gjakovë prej Elbasanit. Gjakova kish normale. Edhe ajo n’fillim dyvjeçare ishte, manej u ba trivjeçare, manej katërvjeçare. N’fillim për me dalë msus sa ma shpejtë ishte dyvjeçarja. Marrshin e dilshin msûs. S’kishim ata... Ndodhi qî ata shkun. Nejtën sa nejtën u prishën marrdhaniet Jugosllavi e Shqipri. Osht nî kohë, katërt e teta [48], kur janë prishë marrdhaniet. Niherë kanë luftu bashkë. Kanë qenë n’aleancë bashkë. Partizant jugosllavë edhe partizant shqiptarë kanë qenë t’bashkum kundër italianve edhe kundër gjermanve. Bashkë kanë luftu edhe nî kohë, dej katërt e tetën [48], çdo kangë ka qenë e përbashkt. Na msojshim edhe serbisht edhe shqip. Po m’kujtohet serbisht. Mi imamo tri narodna shina (qesh) ishte kanga që e knojshim edhe na pionert. At’herë Enver Hoxha, Tita [Josip Broz Tito], Stalino [Joseph Stalin]. Kta tre [3], ktyne ju knojshin kângë se kishin bâ luftën e përbashkt. Rusia bashkë me aleatet e vet. Bile Rusia kish aleancë Amerikën, Anglinë edhe Francen. Edhe pse ishin socializëm ata, e kta kapitalista, u bânë bashkë se ishte urdhni që t’luftohet kundër nazifashizmit. Se ajo ishte për ne… ishte kohë e mire. Katër [4] vjet zgjati ajo. Pasha qato katër [4] vjet, se msum. Qî thashë, na erdhën msûs prej Shqipnisë, u hapën shkollat. Ishte nî liri e papërshkrume. Secili ishte i lirë. Knojshim hymnin para se me hi. Përpara s’kem ditë çka â himni shqiptar. Ata e knojshin n’rresht. At’herë secili rresht hike n’klasën e vet, po pa knu hymnin nuk hishim në shkollë, mrena n’klasë. Në mure t’shkollës ish Skënderbeu [Gjergj Kastriot Skënderbeu] në mes, knej Musolini [Benito Mussolini], edhe mbreti Emanueli [Victor Emmanueli] Italian.

MD: E librat a ishin në gjuhën shqipe?

SL: At’herë librat e parë që i kemi pasë n’dorë janë kânë abetaret qî kanë ardhë prej Tirane. Edhe librat bishin prej Tirane se s’kish shtypshkshkronje halâ Kosova. Manej u hapë shtypshkronja në Prishtinë, edhe u botojshin kto abetare, librat e leximit që ishin pak ma gjansisht, qî msojsha aty edhe botanikë edhe histori, edhe gjithçka. Shkurtimisht kishin. Quheshin librat e leximit. Abetarja ishte e bukur (qesh). E majshim, e shtrëngojshmi si thmi. Ishte shumë e bukur me ngjyrna. Ajo erdh prej Shqipnisë, deri sa u prishëm ne, Jugosllavia. U ndalu çdo libër me ardhë. U prishën kta t’mdhajt, Enveri [Hoxha] me Titon [Josip Broz]. N’atë kohë Enveri nuk u prish me rusin, Tito u prish me rusin. Kushdo qî ishte simpatik, që e simpatizonte rusin, shkojke n’burg. Ishte ajo koha e inforbyro quhej. Edhe sa njeriu ka shku… Se ne e kemi dasht atë dreq Stalinin [Jozeph], sepse e dishim që ajo lufta e Dytë Botrore, kta nga qielli amerikant, anglezt, e francezt e kanë shkatrru nga qielli, kanë bombardu Berlinin. S’ka pasë qytet n’Gjermani që s’ka qenë rrafsh me tokë, rrafsh krejt. Mos me ditë ku ka qenë qyteti, krejt germadha. Kto i kanë bo kta aleat amerikanë, anglezë edhe francezë. Dej qî kanë ardhë edhe me anije edhe ushtrija toksore, jo veç prej ajrit, po edhe kamsori, edhe e kanë mund Hitlerin [Adolf Hitler]. Eh, ka qënë fshtirë me i mujtë ata, po rust kanë bâ nëpër tokë ma s’shumti, edhe kanë pasë viktima ma s’shumti në atë kohë. Na e dijshim sepse ish koha që u kriju nji system, i thojshin komunizëm, socializëm. E aty shkrunte në çdo libër qî Kosova do t’i bashkohet Shqiprisë. Ajo na gzonte qî po vjen nji sistem i tillë që ka me na bashku me nënën Shqipri. Qashtu shkrunte atje, ‘ngrihuni n’luftë kundër gjermanit e italianit. Kur ta fitojmë lirinë Kosova do të bashkohet me nënën Shqipri’. Edhe atëhere katërt e shtatë [47] partizanë, shtatë [7] partizanë kanë qenë në fillim nën udh’heqje të Fadil Hoxhs, n’qoftë se ja keni ni zânin. Eeeh… me qata katërt e shtatë [47] partizanë ka fitu Kosova të drejtën me qenë e veta, jo autonomi se nuk e lshonte Serbia me u ba republikë sepse edhe at’herë ishte pjesë e Serbisë. Qysh kjo pjesë e Serbisë, e qysh në dreq luftën e Kosovës…! Me nimijë e treqin e tedhet’ e nânë [1389] është bâ ajo luftë. Kta kanë luftu bashkë me ne. Gjithë kemi qenë të krishterë. At’herë s’kemi qenë muslimanë. E kemi luftu Turqinë në Kosovë. Lufta e Kosovës që e kanë mytë Sultan Muratin e Car Llazarin, ka vdekë aty. Qashtu quhën po është nji histori tjetër qî tânë kanë qenë ortodoks po me prejardhje shqiptare (qesh). S’ka lujtë rol kombi po feja, se serbt janë bo vonë të krishterë, nânin [9] shekull. Kurse na ilirët, iliroshqiptarët, jemi meniherë qysh n’kohën e Hazreti Isasë. Se na i thomë Isa, kta i thônë Isus Krishtit. Isus Krishti është Isaja. Edhe feja islame mos me i besu Isanë nuk mund t’jesh musliman, se ka pejgamerë e e ka t’shejtë, edhe feja islame beso Isanë. Ehhh... Po ata mandej Muhamedin nuk e besojshin po vetëm Isanë. E Muhamedi â Muhamed, se ma vonë, nja gjashqin’ [600] vjet mas Isasë. E kshtu që ishte koha e luftës së Kosovës kur i gjithë Ballkani ishte i krishterë, s’kish mâ muslimanë. At’herë e kanë mujtë ktu Kosovën. Tânë n’aleancë kanë qenë bashku kundër invazionit Otoman apo Osman, apo qysh e ka qujtë Evropa, musliman. Se ata janë frigu se vjen islamizmi edhe e mujnë krishterizmin edhe bahën tânë muslimanë. Edhe s’kanë dasht me leju. Se secili lavdo kalin e vet. Kta e kanë lavdu fenë e vet (qesh) si t’krishterë edhe s’kanë dasht islamizmin, po në nî pjesë ktu na kemi qenë, kemi luftu bashkë. Katër [4] princa janë vra atje n’luftë t’Kosovës, tânt. Pesë [5] besa me Millosh Kopiliqin. Pesë [5] princa tânt janë vra se bashkë kemi luftu. Ktu kanë qenë edhe polakë, hungarezë… krejt janë bâ bashkë n’Fushë t’Kosovës me luftu Sultan Muratin me ushtrinë otomane. Kshtu qî Serbia qysh në atë kohë e konsideron Kosovën si t’vetën, se ma nuk është shkput prej ktuhit, prej luftës t’Kosovës. Edhe pse kanë fitu truqit Serbia âsht bâ aleate e Turqisë, vazal i thonë. Edhe Turqia nuk e ka ngucë sepse u bo vazal, domethonë e ka pranu Turqinë. Kurse na jo. Na gjithnji kemi luftu kundër Turqisë, pa kputë hiç. Edhe pse jemi bo muslimanë kem luftu kundër Turqisë sepse ishte okupator, kurse kta jo. Krejt nî kryengritje e kanë, nimi e tetqin e katër [1804], kundër turqve. Edhe n’atë kryengritje nî Zot e di kush e ka bâ. Janë disa shënime qî kanë ardhë nja tridhe’ [30] e sa mi prej Shqipnisë së jugut e kanë nimu Karagjorgjeviçit [Dinastia e Karadordevic], është qajo Dinsastija e Karagjorgjeviçve, osht me prejardhje shqiptare edhe ata. Po at’herë s’u kqyrë kombi. Për t’qenë të krishterë… janë bo bashkë me serbë e kushdo që ka qenë i krishterë janë bo bashkë at’herë. Aleancë kanë bo edhe kanë luftu, qoftë turkun, qoftë këdo tjetër, bashkarisht. Qashtu edhe na n’luftën e Kosovës jemi bo bashkë me ta, sepse kemi qenë të krishterë. Kta vonë e kanë marrë krishterizmin, nânin (IX) shekull serbt, nânqin [900] vjet mas nesh. E thônë “Është djepi jem Kosova”! Qyhhh qyhhh! (qesh) Sepse t’rive nuk ju msojnë kit histori qî me tetqin e tedhet’ e gjashtë [886] kanë ardhë dy misionarë prej Selaniku edhe e kanë bâ Serbinë të kishterë, tetqin e tedhet’ e gjashta [886], fundi i shekullit t’nânë [9]. Kështu qî n’shekullin nânë [9] e marrin krishterizmin serbt, nanqin [900] vjet mas nesh, a botës i shkrujn libra edhe Evropes se na jemi, djepi jon është Kosova se ato kisha janë tonat. A ata s’kanë ditë çka â kisha, as s’ka ditë çka â kryqi! Nânqin [900] vjet, nânqin [900] vjet s’kanë ditë! Se kur e kanë marrë krishterizmin, krishterizmi i ka pasë nânqin [900] vjet që u nisë. A ma t’partë n’Ballkan e kanë marrë ilirt krishterizmin, edhe e para peshkopatë ose qysh quhet (mendon)... prijse e fesë, në atë kohë s’janë qujtë kisha e manastire po është qujtë ndryshe. S’po më bjen n’mend! E Durrsi ka qenë në krejt Evropën… e para peshkopatë në Evropë ka qenë Durrsi, msheft. Prej qat’herë romakt kanë sundu ktu edhe krejt Evropën. E romakt kanë qenë besimtarë të shumë zotrave, kado që e kanë gjetë qî beson nî Zot... Se krishterizmi fillon me besimin nî Zot. Ja kanë kputë kokën. Prandaj ne ilirt gati që kanë pa gati t’part e kanë marrë krishterizmin, niqin e katërt e sa [140...], të shenjtë i kemi. Për shembull Franca, Anglia e kto qî janë n’Evropë ato s’i kanë as dy [2] a tre [3], na i kemi niqin e katërdhet’ e tetë [148] t’shenjtë. Kërkush s’ka drejtë m’u thirrë n’krishterizëm sa populli shqiptar, sepse na mund ta fetestojmë kush ô i krishter. Tash qî i kem katolikë edhe ortodoks, na i kem pesqin’ mijë [500.000] ortodoks n’Shqipni. Po, nizet [20] përqin (%) janë ortodoks, dhetë [10] përqin (%) janë katolikë, kurse Kosova ka veç dhetë [10] përqin katolikë. S’ka asni ortodoks, se krejt janë bâ shki, heh (ofshan). Car Dushani ka qitë urdhën, ‘ai qî bahët kryq si i katolikve…’, se ka qenë katolik e ka nrru fenë u bo ortodoks, e ka qitë urdhnin. E ka bile Kanunin, ka edhe Car Dushani, sikur na që e kem Kanunin e Lekë Dukagjinit e ka pasë edhe ai. Edhe në Kanunin e tij e ka qitë urdhrin, ‘ai qî ban kryq…’, se kta bajnë kshtu e kshtu {e lëvizë dorën duke bërë kryqin katolik} katolikt, djathtas, kurse kta bojn ktu n’bark ktu edhe ktu majtas {e lëvizë dorën duke bërë kryqin ortodoks}. Kta ortodokst qitu dallojn, kurgjo tjetër. Dallojnë edhe kryqi pak âsht ma i gjatë i katolikve, kurse i serbve të gjitha janë njisoj. Kurse te katolikt është qajo e fundit pak ma e gjatë, domethonë kryqi që është me katër [4] rrema, rremi i fundit është pak ma i gjatë, kurse te kta janë njisoj si naltë, si knej, si knej {e bën me gisht kryqin ortodoks}. Janë pak dallime krejt. Për qita kanë luftu nerveti shumë n’t’shtatin [VII] shekull. Luftat ma të mdha janë bô mes katolikve edhe ortodoksve. Kshtu qî kjo tash... ne për ata metëm edhe pa shkollë, sepse kur fillohet... Kta e nisen shkollën ma herët. Shkollimin qat’herë e kanë fillu edhe serbt nânin [IX] shekull, nisoj shkollimin edhe fenë e kanë marrë të krishterë, edhe u kriju shteti serb. Bile u kriju n’Rashkë. Qitu Rashka qî është përtej Bjeshkëve të Nemuna. Râs i kanë thanë n’fillim, Râs. Rrasë faktikisht fjala shype. Rrasë është nji rrasë e madhe e gurit atje në shkamb, dhe nga qajo e merr emrin rrasë. Edhe manej nga rrâsë Rrashka. Heh… krejt sepse aty s’ka pasë. Para serbve u qujt ajo ashtu. Nânqin [900] vjet… kta kanë ardhë n’shtatin [VII] shekull, po nânqin [900] vjet e kanë marrë fenë. Nânin [IX] shekull kanë kriju bërthamën shtetrore. Qaty n’Rashkë kanë qenë grumbullun, po edhe ata n’Rashkë nuk ka qenë serbe ajo, po nisi si peshkopatë fetare po u bâ edhe bërthamë shtetrore. Qaty ka nisi shteti serb ma s’pari. Qaty ka nâni [IX] shekull. Nisoj sikurse ka fillu krishterizmi kanë qenë ata Çirillo dhe Metodi e kanë emrin, se e keni msu ju po shkurt, se tash sot nuk msohët asgjâ sikur dikur. I ka çu Selaniku, ka qenë vend i krishterizmit në atë kohë, edhe Selaniku i ka çu qata dy [2] misjonarë qî janë ardhë për m’i bo t’krishterë. Që kanë qenë pa fe, pakan quhen t’pa fe. Kurse na thojmë pagan, popull pa fe. S’kanë pasë fe serbt deri nânin [IX] shekull. Kanë qenë me shumë zotra si dikur ilirt, me qindra zotra kemi pasë para se m’u bo t’krishterë. Po at’herë kemi fillu me besu nî [1] Zot edhe ka fillu besimi n’monoteizem, besimi ni Zot. Edhe kta qat’herë fillojnë edhe shkollimin, nânin [IX] shekull. Diçka para nésh se ne tek kemi nisë m’u shkollu n’shtatmdhetin [XVII]-tetmdhetin [XVIII] shekull. Vonë kem fillu shkollat na shqiptart sepse vet serbt s’na kanë lanë. As Turqia s’na kanë lanë. Turqia e ka sundu këtë vend nimi e tetqin e tedhet’ e nânën [1889], n’luftën e Kosovës e deri nimi e nânqin e dymdhetë [1912], kur e kanë përzanë prej ktuhit. Për me përzanë Turqinë janë bashku Greqia, Serbia, Bullgaria edhe Mali i Zi. Na i kem luftu pa u bashku me kta, bile i kemi shliru shumë vene. Shkupin… me luftu e janë bâ kryengritjet e Kosovës me Hasan Prishtinën. Ky është nî kapitull i veçantë. Po po ju ngarkoj shumë, po du me thônë qî kta janë bo bashkë në luftën kundër turkut, këto katër shtetet e krishtera. Na at’herë s’jemi bâ bashkë se gati gjysa e pashallarve turk kanë qenë kosovarë t’çetnisë, sepse janë kënë muslimanë e janë bâ vegla të Turqisë. E kanë marrë fenë muslimane, e ata tana kanë fitu edhe toka shumë, edhe janë bâ pashallarë e vezira. Sadri Azemi, domethonë, kryetar i shtetit. S’di sa kryetarë t’shtetit t’Turqisë kanë qenë krejt gati shqiptarë. Shkrimtart e Turqisë gati krejt janë shqiptarë. Nji ndër ta është Sami Frashëri. Atje e ka vorrin halë edhe krejt kulturën turke Sami Frashëri e ka dhânë. Alfabetin ja’u ka bâ e s’di sa enciklopedi. Kush janë, si janë… Historinë e Turqisë e ka shkru Sami Frashëri. Kshtu qî krejt arqitektët ma të njohur që i ka pasë Turqia, pesqin [500] vjet e ka sundu botën, ata kanë qenë shqiptarë. Kshtu qî ata në emën të islamizmit qî janë bo muslimanë e kanë pasë nifarë autoriteti të veçantë në ushtrinë otomane. Kështu qî kta për qat arsye nuk janë bo bashkë me serbë, malazezë kundër turkut. A vet kanë luftu vetëm kta shqiptartë, e janë bo…  pest e tet’ [58] kryengritje i kemi kundër turkut. Pest e tet’ [58] kryengritje t’përgjithshme, jo nî krahinë po krejt Shqipnija osht çu. Pest e tet’ [58] herë s’ka mujtë se ata ma të fortë, ma shumë ushtarë. E mos t’flasim për luftat e Skëndërbeut - nizet e pesë [25] vjet pa kput me shtatmi’ [7.000], veç shtatmi’ [7.000] ushtarë ka psë Skënderbeu. Nizet e pesë [25] vjet Turqia s’ka mujtë me marrë Shqipërinë edhe e ka pshtu Evropa. Se me pa marrë Shqiprinë e kish marrë Italinë, e kish marrë krejt Evropën. Edhe Evropa sot ishte gjysa e ma tepër (qesh) muslimane, po ata tapatup, tapatup… ata Bosnja e Hercegovina pat qat fat, na ktu n’Ballkan. Ka fillu në Shkup ma s’pari islamizmi, mandej u përhapë n’Kosovë, e n’Shqipri, e krejt. Po jemi nândhet [90] përqin (%) muslimanë shqiptarë. Shqipnia është pak ma pak, nizet [20] përqin (%) osht ortodokse, dhetë [10] përqin (%) katolike, a nândhet [90] përqin (%) ktu jemi muslimanë. Domethonë, prandej edhe Kosova, edhe pse u çu kundër turkut, ka lypë autonomi. Nuk ka qenë qajo m’u perzanë prej ktuhit se kem qenë t’rrethum me armiq, me malazezë, e me grekë. E megjithatë kem shpresu që ata që jemi muslimanë e kemi ni fe t’përbashkt na nimojnë, po ja qî s’na kanë nimu kërkun hiç. Përkundrazi krejt vendet tona ja kanë dhonë t’hujit, se Janina atje n’kohë Turqisë ka qenë. Janë qujtë at’herë, i kem pasë katër [4] vilajete. Vilajet domethonë autonomi. Katër [4] vena autonomi e ka pasë Turqia në Ballkan, Janina njâ [1], Shkodra dy [2], Kosova tre [3]... ehh katër [4] vilajete… edhe Shkupi. Niherë ka qenë Nishi, mandej u bo Shkupi. Se edhe Nishi ka qenë me shqiptarë, po ja që i kanë përzonë. I kanë shfrytëzu rastin, treqin mi [300.000] shqiptarë i kanë përzonë serbt pej Shkupi e rrethinës. Ka qenë dimën i madh, gati mbi nî [1] metër bore, i kanë njekë me sigi pushkë, tu i there. I kanë njekë treqin mi [300.000] shqiptarë. Se krejt Nishi e ato vene Vranja, e Beskovci, e Piroti… krejt kanë qenë shqiptarë, po i kanë përzanë prej atjehit edhe i kanë bo, i kanë hjekë krejt edhe temelet e shpijave, i kanë mjellë i kanë bo ara mos m’u ditë as ku kanë qenë. Ehhh sot ata janë muhaxherë quhen. Kudo ku ka mbiemër Muhaxher’ ata janë të ardhun prej Serbisë. Edhe dikush e ka hekë ma atë emër. Dikur Muhaxherë janë qujt sepse Muhaxherë domethonë i huaj apo emigrant, si me thânë, të ardhun prej Serbisë ktu në Kosovë ma s’shumti, n’Maqedoni, po edhe n’Turqi kanë shku. Edhe qysh at’herë kanë fillu m’i çu serbt me atë kopilin e tyne gjithmonë kur kanë bo regjistrimet e popullsisë sepse Kosovën e kanë pasë si at’herë autonomi ju kanë thânë. Banovina, Banovina e Vardarit kanë qenë bashkë me Maqedoninë si pjesë e Sërbisë, edhe ata kur çojshin me regjistru popullsinë, çdo dhetë [10] vjet vike për shembull ktu nî serb a kush, i thojshin, “Çka je ti?”, po i thojnë me shkru aty. A je turk, a je kaurr, a çka je… nuk e kanë kqyrë kombin me thônë a je shqiptar apo... po turk. I ka thânë, “A je turk?”, sepse çdo musliman e kanë qujt turk, edhe ai, “Shkruju turk.”. At’herë tânë qëta që janë shkrujt turk, ish Mbretnia Jugosllave, i ka çu n’Turqi. Sot keni n’Turqi nizet miljon [20.000.000] shqiptarë, po nuk e dinë se ata tash prej atyne kohnav t’vjetra kanë humbë vetëdijen se çka janë. E dinë qî jon turk edhe pse në regjistrim i shkrun Arnaut. E Arnaut turqit e qujnë shqiptarin. Nuk janë t’shkrum turq po Arnaut. E me nisë tash ata me lypë atje regjistrimin secili del që është Arnaut e thotë shqiptar. Nizet miljon [20.000.000] shqiptarë i ka Turqia, merre me men’ çka na ka bo Serbia ne, na ka hupë fijen. Me qenë nizet miljon (20.000.000) ishim shteti ma i madh n’Evropë, se shtat’ miljon [7.000.000] i ka Shqipnija, edhe na dy [2] a tre [3], dhet’ [10] here nizet-tridhet’ miljon [30.000.000]. As nî shtet i Ballkanit s’i ka tridhet miljon [30.000.000]. Veç ishin bo shteti ma i madh n’Ballkan, mandej edhe n’Evropë, se edhe n’Evropë s’ka pak. Ka shtete qî kanë mbi tridhet miljon [30.000.000]. Kshtu se po del nî fjalë e po i nxjerrë s’di sa tjera. Thonë, “Del nî [1] kashtë e i nxjerrë gjashtë [6] (qeshim). Edhe une po shkoj prej nî bregu e n’breg tjetër po shkoj. Po lypën se kto duhen, duhen... nuk i dimë, kjo është e keqja qî kto gjâna nuk i dimë. Nuk i kom ditë as unë po masi kam dalë pension e te mas tu lexu libra. Librat janë përkthy. Edhe libra që s’kanë qenë t’përkthyme qî s’i kom ditë, edhe me pa dashtë m’i ditë s’kum pasë ku i lexoj se s’kanë qenë t’përkthyme, kështu qî tash kanë dalë libra plot. Megjithse ende jemi... Ktu tash ta shfrytëzoj këtë rast masi veç je përfaqsuse e bibliotekës, e biblioteka kudo që është është tempull i shenjtë sepse aty është koka e kombit. Kushdo që ka shkru diçka është libër, e librat ruhen në biblioteka, pranej çdo bibliotekë është tempull i shejtë edhe është burim i dijes komtare sepse aty ô dija. Çdo gjâ qî është shkru, çdo periudhë që ka kalu, njeriu i ka lanë t’shkrume n’libra. Edhe aty n’bazë t’librav e dimë çka kemi hekë para turkut, në kohën e serbit… se Serbija na bani pjesë t’vetën. Edhe n’Jugosllavi kur ka hi Serbija ka hi si republikë. Ne na ka shti, por s’ka pasë qare pa e pranu autonominë. E autonomi domethonë njifarë lloj i vetvetes qî e sundon veten. Eh qaq na patën dhanë, kurgjo tjetër. Edhe pse nî fillim kur na kanë thirrë me luftu kanë thanë mas lufte do të bashkoheni me nânën Shqipëri. Edhe ranë ata mas lufte edhe nuk e lshoi Kosovën Serbia. E kshtu, prandej unë po i permendi disa gjana që nuk i dimë. E tash i kisha porositë çdo shqiptar qî din lexim, këndim edhe pse edhe ata q’î si dinë gojë’m’gojë ka kalu historia. Historia jonë është edhe në kangë popullore. Qoftë qî knohet me lahutë, qoftë qî knohet me çiteli e sharki, krejt. Historia at’herë s’u shkru se s’kem pasë njerz që dinë me shkru, po janë thurë kangë. Për shembull, për kohën e Turqisë, për kohën e Austrisë, për kohën e Serbisë, e krejt çka ka bâ Ahmet Delia. A e keni ni kangën e Ahmet Delisë? Për shembull, s’ka pasë kangë ma e bukur sepse aty e shohim se çka ka bâ Serbia në popull, po edhe e shohim edhe vetveten kush jemi, se Ahmet Delia vdes bashkë me t’birin për me pshtu kojshinë prej serbve. Thotë, “Nga Mursel bînaj sakicat se te Halili kanë hi komida. Kur nuk luftoj sot për atë kojshi, tybe n’vdeksha Mursel as për ty.”, djali Mursel e ka pasë emrin, “Po nuk luftova për atë kojshi tybe n’deksha as për ty.”. E kjo e ka majtë popullin shqiptar. Jo si me thânë, haaa punë e madhe kojshia jem m’u mos tu m’ndodh taksirati, jooo. Po e ka ditë që kur vjen n’kojshi, vjen edhe n’shpi. E kshtu janë kangë qî na tregojnë kush kemi qenë. Ne kemi rast, e krahasoj kaniherë me rastin e Jasharajve [familja e Adem Jasharit]. Adem Jashari… nizet e nânë [29] orë ka luftu ajo shpi, ato bajnë dy [2] ditë e netë. Kërkush s’i ka shku nihmë. E sot thônë ‘komandanti legjendar’, e e rrehin gjyksin, a kërkush s’ka shku me nejt. E kishin gjetë nî rrugdalje e nuk ishin vra pesdhet e gjashtë [56] gra, fmijë, e rob t’shpisë, po nashta ishin vra ata luftart, ai me bijtë e vet, me Hamzën e me Ademin, e me ata kusherijt. Se pesdhet e gjashtë [56] janë t’vdekun t’Jasharajve, e nuk kanë shku... E sot rrehin gjyks. S’kanë shku komondantit legjendar me i nimu. Se kjo fjalë është pak e fshtirë po është qashtu. Eh… (Emocionohet. I dridhet zëri) prej pesë [5] marsit deri me tetë [8] mars kanë kuftu kundër shkaut e janë vra gjithë ata. Ato bojnë gati dy [2] ditë e netë, po merren katërdhet e nân [49] orë, se at’herë veç kanë vdekë gati t’gjithë. Ehhh po du me krahasu me Ahmet Delinë që i thotë, “Bina sakicën”, se ai s’ka pasë as armë, po me sopatë. E gjen n’derë nî nebedgji kur shkojnë atje, nebedgji domethonë roje, që e kanë lanë ata. I ka hi mrena me rob e fmi, ai ka qenë aty, se në atë kohë çdo shtëpi i ka pasë mbi tridhet [30] antarë t’familjes. Dej niqin [100] e kusur shqiptarë at’herë kanë jetu bashkë, nuk u nda. Ma vonë ka fillu ndamja, po krejt kanë jetu dej niqin [100] e sa. Osht nî film, niqin e shtatumdhet [117] anëtarë… s’di a e keni pâ, qitu Nivokaz e kanë xhiru, niqin e shtatumdhet [117], tridhet [30] fmi t’shkollës, nî [1] klasë prej nî [1] shpije (qesh). Qeshtu ka qenë shqiptarizmi në atë kohë, se kemi qenë të rrezikum prej armikut. N’ato kulla qî janë tash, ato frangjitë, e ato dritare t’vogla. Qatu janë bashku tridhet [30] a sa. Kanë pasë pushkë, n’atë kohë kanë majtë pushkë. E tridhet [30] antarë burra kanë dalë, e kanë nxanë t’gjitha nëpër kullë vendet, edhe s’e kanë lanë armikun me ju rë n’shpi. Kto janë histori e irrt e kombit tone, po ato janë kujtime. Kullat janë ato kujtime. E n’secilën kohë, pos dritareve t’vogla, nuk janë t’mdha, krejt mas shlirimit mas Luftës së Dytë Botrore, se jemi shliru prej gjermanit e italianit… e pas shlirimit thonë, at’herë fillun m’i rritë dritaret se thojshin ‘qysh kto t’vogla, nuk hi ajri’! At’herë fillojnë m’u rritë dritaret diku diku, edhe i prishën kullat. U prishën se… dy-tri [2-3] dritare e rritshin e bajshin njâ [1] t’madhe. E hupke ai dyshekllaku i bukur me pesë-gjashtë [5-6] dritare ren, t’bukra që ishin, hupshin... hupke bukuria e kullav. Kshtu qî njanën anë hinte ajri, po tjetrën duke e shëmtuar (qeshim), se ishin të bukura. Kullat tana janë t’bukra. Edhe me i pâ janë jashtëzakonisht t’bukra edhe t’marume… Ata muratorë kanë qenë, mjeshtër. I kanë punu mirë. Edhe gjatë luftës, tash me Serbi, janë shkatrru se bash ato s’i dojke Serbia se ishte histori. Kullat i prishën, e i kallën. Pak janë metë. Edhe na vet i kem shkatrru tu menu prapametuni! Ajo, ehhh… ajo ishte historia jonë. Na e rrxojshim e marojshim kso moderrne, n’vend qî ato me lanë kujtim si muze, e me maru tjetrën evropianqe, po na kanihere s’jemi n’rregull. Kshtu qî edhe vet i kemi prishë për me maru kso ndërtesa modern, sikurse i ka krejt Evropa. Nejse, ajo s’o keq mirëpo osht keq qî hupin shenjat historike. Çfarë kulla ka pasë, sytë me t’metë n’to. Unë qî i mbaj mend se at’herë veç kulla ka pasë fshati im. Ka tre [3] kat kullë ku i kemi pasë, e tash asnji kullë s’ka mbetë. Edhe shpija jem ka qenë kullë. Ato e ka djeg nî herë Serbija n’kohën... Me nimij e nanqin e tremdhet [1913] ka dashtë me na ndrru fenë Serbija, e me zor t’i ka çu nëpër kisha. Atëherë bâba jem me krejt fshatin kanë shku n’mal, n’mal jemi na. Kodrat meniherë prej shpijav, fillon mali, dej te maja e Strellcit atje qî është maja ma e naltë. Edhe kanë shku, kanë ikë prej... për mos me ndrru fenë kanë nejt ka tre-katër [3-4] muj malev deri që u shkri bora. Kanë hangër lëvore të drujve, e kanë dhezë zjermin. Kanë pâ malin knej… Kusia a diçka i kanë zi ato lëvore e i kanë hanger, edhe kanë metë gjallë, edhe janë smu e janë ftofë. Kshtu qî qat’herë e kanë djegë t’parën herë shpinë kullë. E bukur ka qenë. E kanë pa metë muret e rrxume. Qashtu si fmi jam rritë n’kullë t’rrxume.

MD: Sa antarë keni jetu në kullë? 

SL: Na tremdhet [13] fmi, bâba, nâna… A krejt kanë qenë. Edhe na tremdhet’ [13] fmi. Se kanë dekë ata axhallart, kanë mbetë veç bâba me dy [2] djem. Me bâbë. Jo bâba, po gjyshi me dy [2] djem, bâbën tem edhe njâ tjetër. Edhe ata kanë dekë. Vllaznit e gjyshi, katër [4] kanë qenë. Kanë lanë vajza, s’kanë lanë djem. Po ato janë martu, e s’ka gati fshat (qesh) që s’e kemi ka nî bijë qî ata na qujnë dajë halâ. Bukur kohë e gjatë u kânë ajo.

MD: Me kanë keni pasë ma s’shumti miqësi, me cilin fis?

SL: Po at’herë, n’atë kohë, n’fmininë time fiset nuk martohshin nërveti. Për shembull une jam Thaçijon. Thaç ô krejt Vokshi… se Vokshjan jam. Prej Vokshi kemi ardhë në Lëbuzhë. 

MD: N’cilën periudhë keni ardhë? 

SL: N’kohën e Tanzimatit. Tanzimati ka fillu me nimi e tetqin’ e tridhet’ e nânë [1839], e ka zgjatë nja katërdhet’ e sa [40] vjet. Tanzimati ka zgjatë shumë. Reformë turke ka qenë, një ndër reformat ma të kqija, kur shqiptart janë dënu shumë, kanë pagu tatime shumë, kanë pasë detyrime shumë me i dhânë shtetit turk. Kshtu qî, ka qenë qat’herë, janë lajmru trimat që i kemi sot, ma t’mdhajt. Idriz Seferi tu luftu Turqinë edhe reformën e Tanzimatit, Sulejman Vokshi qî është i pari, bash prej qasaj familje rrjedhi (qesh), edhe ai me s’di sa mashkuj t’shpisë ka psu nga turku, edhepse n’Lidhjen e Prizrenit ka qenë komandant i ushtrisë qî ka kriju shteti shqiptar. Lidhja e Prizrenit u kriju kundër turkut e ai, Sulejman Vokshi, ka qenë komandant i ushtrisë së atij shteti. E me nizet e ni [21] kallnor, nimi e tetqin’ e nizet e ni [1821] e ka marrë Shkupin me qat ushtri, e ka shliru deri n’Shkup, po manej s’ka mujtë me depërtu sepse ushtria turke ka qenë atje teposht, kanë ardhë me trena shumë, edhe nuk kanë mujtë… Qata që kanë qenë e kanë shliru Shkupin, i kanë përzânë, po kanë ardhë tjert edhe s’kanë mujtë me shku ma nêj. Kshtu qî i pari qî e ka shliru Shkupin prej turqve, domethônë me ushtrinë e vet, sigurisht, komandant ka qenë Sulejman Vokshi. Ai u ngrit’ kundër Tanzimatit. Ja ka nisë luftën me nimi e tetqin’ e tridhet’ e teta [1838], është afër katërdhet [40] e kusur vjet para Lidhjes t’Prizrenit, se Lidhja e Prizrenit është me nimi e tetqin’ e shtadhet’ e tetë [1878], e Tanzimati ka fillu me nimi e tetqin’ e tridhet’ e nânë [1839]. Është shumë para Lidhjes së Prizreni, po gati deri n’Lidhje t’Prizrenit ka zgjatë ai Tanzimat i dreqit. Kshtu qî kanë vujtë populli shqiptar. At’herë kushdo qî u dalë u dalë kaçak me luftu, një ndër kaçakt ka qenë edhe Sulejman Vokshi me shokt e vet, n’atë kohë. Ehh mandej qaty janë kta Idriz Seferi, ma vonë janë Isa Boletini… Kta tânë janë që janë ngritë kundër turkut, reformave turke. E ato e kanë mundu shqiptarin. Kanë marrë ushtarë shumë. Ushtrija ka vdekë nëpër lufta qî ka bo Turqia. Nëpër Azi, e Afrikë, e gjithka në rend të parë i ka qitë shqiptart se na t’njoftun si trima. I kanë qitë shqiptart. I kanë veshë si turq, po me luftu i kanë qitë në rend t’parë për me vdekë, ‘le t’desin kta’. Nëse fitojmë fitojmë na edhe kta bashkë, po nëse vdesin kta e jo na. Kqyr çfarë kopilie! Për qita jemi pak se kemi qenë shumë n’Ballkan. S’jemi kânë kaq pak n’Kosovë e n’Shqipri, se at’here s’ka qenë e ndame po u ndamë masi shkoi Turqia prej ktuhit. Serbia e mori Kosovën, Greqia e mori Janinën. Kto gati… Madhësinë e kanë njisoj gati, po Janina, Çamëria e sotshme, është vendi ma i pasur n’Ballkan. S’ka vend ma t’pasur. Edhe Kosova është qashtu, po ajo asht edhe ma fortë se ka ma pak mal, e ka ma shumë fusha. A na qitash… A kini shku për Shqipri najherë? S’sheh tjetër gjô veç kodra e male, kodra e male (qesh). Veç Kosova edhe atje nji pjesë e Shqipnisë, po deri t’shkojsh atje janë krejt male e kodra, s’ka vend për tokë buke. Ehh qat ven’ ja kanë lanë Shqipnisë. Venin pjellor ja kanë dhanë Serbisë. Si Kosova mâ, Fusha e Kosovës rrafsh. Kshtu qî janë bâ kto. E po du me thônë qî luftat… kundër turku janë bo shumë lufta. Sidomos… E përmena Lidhjen e Prizrenit. Kto janë bo luftat se tri [3] vjet ka qenë si shtet Lidhja e Prizrenit, e krijume si shtet, me ushtri, me kuvend, me t’gjitha ato që duhet t’i ketë nî shtet, edhe kanë luftu. Gati e ka shliru. Ka luftu edhe kundër Malit t’Zi. Atje Plavë e Guci i ka shliru, po i ka... apet i ka dhâ turku Malit t’Zi. Plava, Gucia janë krejt shqiptarë. Janë nën Mal t’Zi. Tuzi është krejt shqiptarë, nën Mal t’Zi. Ulqini krejt shqiptarë është. Ja ka dhânë vet Turqia, jo me vullnet, shtetet, Anglia e kto kanë ndiku që kur u mujt’ Turqia i ka vu kushte, ‘qit pjesë ki m’ja dhânë kti, qit pjesë ki m’ja dhânë kti…’, edhe ja’u kanë dhânë, se kta t’krishterë janë vllazën, e muslimanve nuk na duan Evropa. Veç na rrejn’! Nuk e do islamizmin Evropa. As Amerika e as Evropa. Kqyr çka ô ka bohët atje n’venet islamike. Ata i bôjnë kto, jo kërkush tjetër! Se pare kanë. Amerika ka, kta kanë, edhe i pagujnë njerzit. E kanë kriju ISIS-in, e kanë kriju kta ISIS-in. Nuk janë muslimanë se muslimani nuk hi n’xhami m’i çu n’havâ vllaznit e vet. E kta po mushën dinamit edhe veten e mytë edhe i mytë niqin [100] vetë mrena. Kush e ban’ atâ? Eh thonë, ‘Po vrave nji [1] njeri të pafajshëm, e ke vra krejt botën, krejt njerzimin.”. Prandaj, muslimani nuk e bâ atë. “Qe nji milion [1.000.000] dollar”, “Sa t’jenë gjallë…”, “Sa fmi i ke?”, “Qikaq”, “Sa t’jenë gjallë s’kanë nevojë as me punu. Qe paret.”. Edhe ai bâhët… Shkon, Bismilahi Rrahmani e Rrahim (qesh), e çon xhaminë havâ sepse ka marrë pare, e nuk është i ngritun politikisht, veç din qato dovë e nuk dî kurgjô tjetër. Edhe na Kosova s’e dimë islamizmin as nî [1] për qin (%). S’e dimë sepse s’kem lexu Kuranin. Kuranin tash hoxhallart po e lexojnë. Qe katërdhet’ [40] vjet e kemi Kuranin. Kurani është krejt shkencë, e atâ kurrë nî herë hoxhallart s’na kanë tregu nga frika se e harrojmë fenë se... Unë kam shku nja pesë [5] vjet me bâbën tim m’u falë, pesë [5] vâkte i kum falë.

MD: Sa vjeçarë je kânë?

SL: Dhet’ [10] vjet kam qenë. Deri pesmdhet’ [15] vjet. Pesmdhet’ [15] vjet kum shku në shkollë t’meseme edhe at’herë e kom lânë t’falmën, se s’kish asi n’internat, edhe axherimin se s’mujsha me ngjinu pa syfyr. Atje s’e nisha syfyrin n’internat, kshtu qî tana e mori pusi atë...

MD: Si kanë qenë ato pesë [5] vjet?

SL: Po ja nisi atje ku e lê mishin. Thashë… Bashkë me Shqiprinë filluan shkollat se at’herë kishim vetëm shkolla fillore, s’kishim halâ shkollë t’mesme, po mbas Luftës t’Dytë Botrore kur e mujtëm Hitlerin [Adolf Hitler], Musolinin [Benito Mussolini] e kto, jo na po bota, at’herë fitum lirinë, fitum t’drejtën e gjuhës, megjithse nuk na lanë m’u bashku me Shqipninë. Disa t’drejta na dhanë kta Jugosllavia e Titos [Josip Broz Tito], na dha shkollat. Ma e madhja gjâ qî ishte për ne ishte se msojshim gjuhën tonë amtare, jo serbisht që kanë msu vllaznit e mi (qesh), po shqip. At’herë fillun u hapën, se s’kishin ku u botojshin librat, po tana vishin prej Shqipnisë. Kur u prish’ Jugosllavia me Shqipri ato s’vishin mô. Me bô me ta nxânë nî [1] libër që ishte e botume n’Tiranë shkojshe n’burg se ishte e prishne Jugosllavia me Shqiprinë, kshtu qî ndodhi e keqja u dasht m’u maru shtypshkronja n’Prishtinë edhe librat, gati të gjitha librat për shkollë, aty u botofshin, po me dallim kapak, jo ashtu qysh ishin n’Tiranë, se u prishën ndër veti. Kishte dallime. Nuk ishte mô Enver Hoxha. A përpara ishte, n’fillim të çdo libri, ishte Enver Hoxha, se vishin prej Tirane librat qî ishin n’shkollë.

MD: E mjetet e informimit n’cillin vit kanë ardhë ktu?

SL: Mjetet e informimit kanë ardhë qysh në luftë. Rilindja ka dalë edhe n’kohë t’luftës, në kushte shumë të vështira po u shtypë, nî herë n’mujt ka dalë, manej ka ardhë edhe u botu nî herë n’javë. Kur unë isha nxans edhe Zëri i Rinisë, qyky qî është, u botu nî herë n’muj’. Kryqeyteti i Kosovës mas luftës ka qenë Prizreni, gati katër [4] vjet, manej u bâ Prishtina. Prizreni ishte kryeqytet. Aty edhe kanë fillu me dalë, m’u shtypë, krejt librat, n’Prizren. E krejt mandej kanë shku n’Prishtinë. Se Prizreni kryeqytet i Kosovës, krahinë që u qujke krahina autonome, po n’fillim nuk ishte krahinë ishte obllas, i thojshin kta, s’e di qysh i thojshim na, kom harru, obllac, domethonë nî pjesë e Serbisë e jo krahinë. Ma vonë e ka marrë krahinë autonome edhe i ka fitu disa t’drejta ma shumë. Jon’ hapë fakulltetet... Ishin vetëm shkollat fillore, u hapën shkollat e mesme, thashë, ktu n’Gjakovë shkollat normale ishin, ma s’pari dy [2] vjet, kshtu qî për dy [2] vjet me qit msûs se s’kish msûs. 

MD: Ju ktu e keni kry shkollën e mesme?

SL: Unë jo. Unë ktu kom kry veç t’pestën [5] fillore, se atje ishte katër [4] vjet n’Strellc.

MD: A udhtonit prej Strellcit?

SL: S’kishin ku. Po n’Gjakovë na prun’ ne disave, edhe t’pestën [5] ktu, po me vonesë patën fillu. E verës, tre [3] muj ditë verë, n’vend qî me pushu kem shku n’Prizren. Qat’herë ishte halâ Prizreni kryeqendra e Kosovës, prandaj u hapën atje shkolla që janë nisë me vonesë, e s’kishim ku me msu, s’kishim. Na kur ja nisëm n’t’pestën ishte nî [1] autobus i pushkomitrolezum prej anglezve, tu shku rrugës e kanë bô shoshë n’xhâma, e rrike aty n’rrugë ngat shkollës, edhe qaty klasë e bâmë autobusin (qesh). Klasa e pestë. Po kur dul urdhni n’krejt Kosovën, se kudo qî s’kanë ku msojnë le te vinë n’Prizren, edhe shkum edhe na qî ishim n’qat autobus. Po at’herë shkun edhe shumë tjerë qî s’kishin. Qashtu ja kishin nisë. Ishin shpija private. Përmi t’pestën s’kishte paralele, katër (4) klasë i kishte ajo n’kohën e ish Mbretënisë Jugosllave. Nëpër fshatra vetëm katër [4] klasë ishin. A për me shku n’shkollë t’mesme, serbisht shkojshin, n’Pejë, Gjakovë ishin ato, n’Prizren, n’Prishtinë kishte shkolla t’mesme serbe n’atë kohë. U hoq Serbija. Kur erdh’ Tito [Josip Broz Tito] s’ishte mô ajo Serbija çetnike, po ishte Serbija komuniste e cila i jep të drejtën nji njeriu edhe me msu, edhe me ditë kush â, historinë e vet, edhe t’gjitha ato. Qat dobi e kishum na mas Luftes Dytë Botnore, qî msum gjuhën tânë e na dhanë të drejtat. Të gjitha të drejtat i kishim, vetëm s’kishim drejtë ende me shkolla t’larta edhe fakullte, e ato tek në tedhetën [80]. Me shtadhet’ e dytën [72] âshtë hapë universiteti për t’parën herë sepse e fitum nifar’ lloj të drejte, edhe Kosova u bâ pjesë e Federatës Jugosllave, jo vetëm e Serbisë, që ishim autonomi n’Serbi, po ishim autonomi edhe n’Federatë, kshtu qî thônë se u bômë si gru me dy [2] burra (qesh)! At’herë çka ndodhi, fillun u hapën ma s’pari shkollat e nalta, ato n’Beograd, jo n’Prishtinë. ,Shqip ishte shkolla e lartë pedagogjike e Gjuhës Shqipe, e Gjeografisë, e Historisë ishte n’Sarajevë, n’Beograd, e jo n’Prishtinë, ato me shtadhet’ e dytën [72] u hapën, u hap edhe fakullteti i parë. Universiteti, edhe e fitum t’drejtën e shkollimit t’lartë.

MD: E vajzat kur kanë fillu me shku n’shkollë?

SL: Vajzat meniher’ mas Luftes t’Dytë Botrore. Tri [3] vajza i kum pasë unë n’shkollë n’Strellc (qesh), tri [3] shoqe, tjert ishin mashkuj. A ma vonë u bânë ma shumë vajza, se djem se kishte... ashtu lindshin ma shumë vajza, interesant. Edhe dikur çdo shkollë fillore kishte sa vajza, sa djem, edhe kaniher’ ma shumë vajza se djem. Edhe fitun vajzat të drejtën, se deri at’here prindrit shkojshin te mjeku edhe i jepshin pare mjekut, e shitke nî lopë a diçka ja jepte paret, i thojke, “Me ma dhônë nî vërtetim se është buallicë, s’është e âftë për shkollë.”. Qe, s’i çojshin n’shkollë! Edhe mu m’ka bâ vaki, une isha kujdestar klase, vike ai prind, “Pse s’e ke pru vajzën?”, “A qe, vajza është e paaftë...”. E ma qitke vërtetimin e mjekut që është e paaftë, domethônë nuk din kurgjô ose e bajke belbâne. Gjithshka. Po e bajshin buallicë, “S’di, ka lind’ qashtu.”, kishe. Po ma vonë tu kritiku na, kadalkadalë u vedisu edhe populli, se edhe populli filloi me shkrim-lexim. Ishin kurset analfabetike. Çdo njeri që s’dinte shkrim-lexim e kishte për detyrë me shku. Nëpër oda i marojshim ato shkolla. Une ju kum dhânë msim e shoktë e mi, se na dishim tash, kishim msu alfabetin. Qaq ishte puna, me ja’u msu a-në [a], b-enë [b], c-enë [c]... me ditë ata me shkru emrin e vet ose katunin e vet. Bile kur shkon n’komunë mos me thônë gisht qit, po nënshkruj. Edhe nënshkruante, se e kish msu emnin. Kshtu qî edhe analfabetizmi e bâni t’vetën, i vetdisoi qî njeriu duhet t’shkojë n’shkollë, njeriu duhet t’dijë, nuk ka komb qî s’ka shkollë, e humbim kombin... Të gjitha kto propaganda që u bajshin e patën dobinë e vet sepse u vetdisun populli se duhet m’i çu edhe vajzat. At’herë jepshin pare mos m’i çu, tash me bâ mos me ja marrë n’shkollë t’çon n’gjyq, thotë që filani s’po ma pranon vajzën. Qe, çfarë dallimi është. Ktâ mâne mend: ishte koha kur shit’te çdo gjâ për mos me çu vajzën n’shkollë, tash shet çdo gjâ për me denu atë msûs qe s’e len vajzën n’shkollë. Shiko, ky është dallim i madh. Erdh’ nî kohë kur... hej Zot, i denojshim na edhe ka shumë akrabâ qî i kum denu, ishin denimet, se vishin pî... ishte nî serb kryetar i komitetet n’Deçan, e vike për çdo javë n’shkollën e Isniqit, isha n’Isniq sa mbarova shkollën e mesme, n’Isniq isha msûs, kur hike n’klasë s’ishin as gjysa, as djemtë s’ishin, “Ku janë fmija?”, kish fillu viti shkollor, dy [2] muj kishin kalu, “Ku janë nxansit?”, “Valla, halâ s’janë zdjergë prej bjeshke.”, se u zdjergshin vonë dikush. E at’here prind si lejshin me shku n’shkollë se duhet me rujt’ bagtinë atje, as djemtë, e lé mô vajzat. Ishte problem i madh. Edhe, “Kqyre çka po t’tham”, ma bojke kryetari i komitetit, “kur bâhet java po s’ta pashë klasën plot”, shka ishte, “po s’ta pashë klasën plot t’qes prej pune, s’je ti për arsim. Qysh klasa gjysë?”. Kur e merrke ditarin, atje ishin tridhet’ [30] e kusur nxans e atu s’ishin as tre-katërmdhetë [13-14] n’klasë. Edhe shki ishin, po halâ s’kishin ardhë çetnikt. Se kur erdhën Millosheviçi [Slobodan Milosevic] e kta, erdhën çetnikt n’pushtet e naj murrën edhe shkollat edhe të gjitha t’drejtat, e msojshmi n’shkollat private sepse nuk ishin mâ komunistat, kta ishin çetnikt, e çetnikt nuk e dojnë Kosovën. Jo, Kosovën e dojnë po t’vetën, e jo me shqiptarë. Pranaj i kanë çu gjithë ata n’Turqi, n’atë kohën e Mbretnisë Jugosllave, e mbreti ish në Angli, Karl Pjetri, Drazha Mihajloviç, ktu zavendsi qî luftonte kundër Titos [Josip Broz Tito], e luftonte kundër partizanve, luftonte kundër komunistav’, shtatqin’ mijë [700.000] serbë i ka pré Drazha Mihajloviç, kto nuk i dini ju. Shtatqin’ mijë [700.000] bâjnë gati nîmiljon [1.000.000] serbë, edhe aty shkrunte, se e kom pâ këtë ekspozitë n’Beograd, kanë qenë ka katër [4] metra, fotografi t’mdha, me sharrë t’lanve, ato sharrt që i kapë njâni knej e tjetri anej, tuj pré n’cunga t’drunit, tuj pré, edhe shkrunte aty, shembull Jovani edhe Stojani po ja prejn’ kryt vllaut t’vet Boshkut, për shembull. Qeshtu i shkrunte! Vllaun e vet veç se ishte komunist e prejshin me sharrë çetnikt e le mô tjert! Ose ishte kusia e madhe, sikur ne që i kemi për dasma qyzkek që kanë zi, ehhh... tu vlu, u shihke qysh ishin çu ato, që çohët do ujë përpjetë kur vlon, ahhh... ish çu edhe nî kokë e fmive, katër [4] vjet! Thojke, “Filan kojshisë vet po ja zin’ fminë.”! Heeej, e ka shti me zi fmin’, se ai ishte partizan e kta Drazha [Draza Mihailovic] ishte me çetnikë! Eee, çka kanë hekë prej çetnikve serbt, kurgja s’kemi hekë na prej serbve, çka kanë hekë serbt prej çetnikve, se kto s’i dî populli. Kto gjâna i di unë se i kum pâ me sy. Edhe tash m’paraqitën kur flej, me çekiq tu i râ n’kry e krejt trutë shkojshin n’ajr, e thojke, me emër aty, “Vetëm se e ka djalin partizan po ja bâjnë kojshisë t’vet kshtu.”. Qështu. Krejt ishin me emna e mbiemna e n’formë t’nî liste t’madhe, shtatqin mijë [700,000] serbë, evidencë që i kanë vra çetnikt, se ata kanë qenë për me pru mretin ktu. As s’kishim folë shqip na... Na duhet me falenderu Zotin që ka ardhë Titoja [Josip Broz Tito], jo Drazha. Me pa ardhë Drazha [Draza Mihailovic] na s’ishim ktu ose na kishim folë serbisht ose s’ishim hiç, sepse na kishin hjekë fâre, siç ka bâ tash n’luftë. Prapë pshtum si kimja prej t’lynit sepse... Na hoqëm boll, tremdhet’ mi [13.000], katërmdhet’ mi [14.000] viktima që i kemi, nandhetë [90] për qin’ (%) janë gra e burra, pleq e paka, fmi, e jo t’armatosun që i kanë vra. Po, është e vërtetë, se u plaka [në Kosovë], kërkun tjetër, n’Kosovë kom jetu. E kuuu e pata unë... Fillum pra, shkollat, fakultetet, edhe arritëm me ditë kush jemi. Se në shkollë fillore kur ishte Kosova e bashkume me Shqipri patëm msu se jemi të ardhun prej pëllazgve, prej pëllazgëve ilirët, prej ilirëve ne shqiptarët, edhe atëherë kemi msu për kto, po ato tana në shkolla të mesme u zgjeru kjo dije, n’fakulltete u zgjeru edhe ma shumë, prandej u çum’ kundër Serbisë, se ky vend nuk është i Serbisë, t’parët tânë... Edhe e kanë mendu që Kosova është e Serbisë se me mija libra ka Serbija t’shkrume n’Evropë se Kosova âshtë e jemja, edhe tash Serbija i thotë botës, edhe bota ja ka dhânë tapinë se ashtë Kosova e jotja. Ajo dymdhetë katërt e katër [1244] është një rezolutë që e ka lshu bota për Kosovën, ajo osht’ tapi se Kosova osht’ e Serbisë. Ju jeni nâdhet’ [90] për qind (%) shqiptarë, po jeni n’tokë t’Serbisë, po mund t’keni drejtë m’u qujt’ republikë, keni t’drejtë m’u qujt’ edhe mbretni, me zgjedhë mbretin, m’u bô monarki, po toka âshtë e jemja. Kshtu ja dhanë bota Serbisë, se edhe bota mendon se Kosova âshtë e Serbisë, se me mija libra janë t’shkrume kshtu, Serbija shkrun qî ktu i kam kishat, ktu kam tokë... A bota mirë e di, po s’ka hesapë me hi n’ato se Rusia i del zot Serbisë, e Rusia âshtë e fortë, Amerika i tutet se ajo âshtë berthamore. Nashta ja ka dhânë Serbisë n’luftë bombat atomike, çka po dimë na...! Kshtu qî Rusia âshtë ajo që na ka, që na ka... është ajo fjala e popullit, që na ka kajtë nânën e nânës (qesh). Rusia është, se Serbia është... rusî është vlla me serbin, serbi e ka vlla rusin, prandaj ata i ndihmojnë njâni-tjetrit. Edhe tash i kanë ndihmu n’rezulutë. Është e Serbisë... Ky flamur që kemi, me kto gjashtë [6] yje, është i Rusisë, se Rusia nuk e lejon flamurin kuq e zi. Na veç dy [2] ngjyra, kuq e zi është flamuri shqiptar. Tjetër është... Shqiponja është simbol i Zotit, i shenjtë, sepse është zog i Perendisë shqiponja, e ka mbajt’ Zeusi, në mitologji Zeusi ka qenë Zoti suprem, ai e ka mbajt’ gjithnjë shqiponjën ngat veti se shqiponja kurrë nuk del kur âshtë vrant veç kur ka dill, e Zeusi ma vonë... dilli âshtë se dilli ka sundu mija, mija vjet. Si sot, edhe na, ilirët e pëllazgët dillin e kanë pasë Zot, edhe flamuri dill ka qenë. E atâ sot e kanë maqedont, se maqedont kanë qenë ilirë e jo sllavë, tash krejt janë sllavë e i thojnë vetit maqedon. E kanë marrë emrin e huj’, e kanë marrë flamurin e huj’, e kanë marrë gjithë historinë e huj’, se ata nuk kanë qenë sllavë po kanë qenë ilirë (qesh). Maqedont e vjetër t’Maqedonisë, t’Aleksandrit t’Madh, s’kanë pasë lidhje... Aleksandri i Madh nî mijë [1000] vjet pa ardhë sllavt ktu, prandej nuk kanë lidhje me sllavt. E kta tont e kanë bâ edhe Aleksandrin e Madh n’Shkup, aty n’kali, ai është ilir ô, shqiptar. Krejt çka ka është iliro-shqiptare, krejt çka ka Evropa, jo vetëm Maqedonia. Po kjo veç dihet mô. Edhe historinë... po atâ e kanë shkru ndryshe, edhe tash t’ritë nuk e dinë që Aleksandri i Madh është shqiptar, e bôjnë maqedon. E qeshtu i shkrujn’ librat gabim. Rren’! Prandej, edhe një detyrë e madhe është e bibliotekave tona, sidomos e ktyre kryesore, qoftë ajo komtare n’Tiranë, qoftë kjo komtare n’Prishtinë, qî  historitë e lashta pellazgo-iliro-shqiptare t’i botojë, t’i ribotojë, se kto janë t’botume. Janë mbi tridhet’ [30] libra për pellazgët qî i kanë shkru shqiptart. Tash, mas dymdhetve [12], kur e kem hjekë turkun janë kriju shkollat, janë kriju ktu n’Shqipri, se jo ktu s’ka lanë Jugosllavia, ajo Serbia, po megjithatë edhe Jugosllavia është bâ dikur... Edhe Serbia ka qenë pjesë, sikur tash, n’Luftën e Dytë Botnore, që ishte republika e gjashtë [6]. Serbia ka qenë dikur... Banovinë është qujt’ n’kohën e mretnisë, prandej e ka pasë edhe Vojvodinën edhe Kosovën t’vetën edhe në atë kohë, për qëta nuk hjekë dorë nga historia. Prandaj ne duhet historitë e lashta me i tregu qî as s’âshtë e jotja ajo, as kjo. Bili me ditë nxansat mirë. Edhe librat e sotit me shkru, jo vetëm ato çka kanë shkru se... Qe, qyky libër, ky libër është Planeti i dymdhetë [12], u shkru qî tridhet [30] vjet, qetash u përkthy. Qe dhet’ [10] vjet e kanë përkthy n’Shqipni, qe dhet’ [10] vjet e kam unë, e kom lexu si e kom ble, po krejt është e shënume me viza e me shkrime se i prishi librat tuj... Ktu âshtë dëshmi se para katërqin’ e pesdhet’ mijë [450.000] vjete është ditë se janë dymdhet’ [12] planete, e na kem msu që janë nânë [9] planete! Merre me mend çfarë dije ka qenë n’atë kohë! Sepse kanë ardhë prej ni [1] planetit njerzit në tokë edhe na kanë kriju edhe ne, kështu po thotë libri, na jemi të krijum’ në laburator prej qityne, kanë ardhë prej nî planeti qî quhet Nipir, qî s’ja kemi ni zânin kurrë, ai planet... Qetash deshta me thônë që çdo libër i lashtë, e jo vetëm ajo për pellazgët, duhet t’merret e t’përktt. Se qiky është përkthy që tridhet’ [30] vjet, qe tridhet’ [30] vjet! Ktu ka fjalë shqipe. Ata janë të ardhun prej nî planeti tjetër. “Në fillimet” janë qujt’. Në fillim, fillimi i botës, me ata ka fillu bota. Në fillim është fjalë shqipe - me fillu. Prandej e gjejnë në këtë libër dymdhet [12] planete, i dymdheti [12] është shkru që tridhet’ [30] vjet. Une që dhet’ [10] vjet e kam. Me pa ditë qe tridhet’ [30] vjet une... Atëherë s’e kum ditë që ktu ka emër Në fillimet. Edhe atij që e ka shkru kta ka qenë gjallë at’here, tash s’âshtë mâ, u dekë, po e ka lânë këtë mrekulli, qyky Zaharie Zitqin [Zecharia Sitchin]. E kisha lypë adresën e i kisha thonë, kqyr se ti ke shkru për kta, e i ke përmend edhe emrin Në fillimet, kqyr se kjo është e gjuhës shqipe. Edhe Anonak janë qujt’. “Anë” është fjala shqype, jo me thônë kanë ardhë prej nji ane t’qiellit, “an” – anonak. Kshtu qî janë gati krejtë fjalt shqip. Me i pa thânë... Ai u mundu me gjuhën e shumerve. Sumerë janë nga Mesopotamia e anej. Shumerë quhen, po ai e ban’ shumerë ktu, e ka bô shqip. “Shumë” domethonë shumë, se na s’kemi pasë “sh” dikur, kemi pasë “s”. Skodra, në të gjitha hartat e vjetra Shkodra nuk shkruhet Shkodra po Skodra, Skumbini - Shkumbini, Skupi - Shkupi. S’kemi pasë “sh”. Prandej, sumerë janë qujt’ po ky shumerë i qun’. “Er”, domethonë aty ku fryn’ shumë erë. Se vërtetë fryn’ shumë erë. Në mes Eufratit e Tigrit është Mesopotamia a Mesepotami, domethonë mes dy [2] lumenjve. “Mes” është edhe kjo shqip. “Mesi” potam, lumejt që i kanë qujt’ në kohën e pëllazgve, mes dy lumejve “tokë”, “Mesepotami” - tokë mes dy lumejve i bjen, taman shqip, mes sepotam. E kshtu qî i kisha thônë kqyr se nuk... nuk janë kto fjalë shumere. Po edhe shumert kanë folë pellazgjisht si na, edhe ata janë pëllazg, babilonasite, ahirete, se qaty janë kto bashkë, edhe Babilonia edhe kta. Shumerët janë nî [1] fis, po kanë kriju shtete t’veta. E kshtu qî kto bibliotekat me marrë me i përkthy librat e vjetra, qoftë anglisht, qoftë... Se ky s’di qysh e ka shkru, po âshtë hebre, u rritë e shkollu në Rusi. Në Rusi e ka shkru këtë libër qî asht aq i vlefshëm sepse na ban’ që kemi ardhë prej nî planeti tjetër, edhe ata kanë qenë aq t’ngritun sa na. Me adene [ADN] është gjaku i secilit prej nesh. E ka adenen. Tash kur u vranë njerëzit, skeletet që i kanë gjetë, u dashtë me dhânë gjakun bâba, bâba sidomos, edhe bazë adenes t’bâbës e kanë gjetë, se ai skelet është, i biri ose vllau, që i kanë gjetë nëpër Serbi vorret e ja kanë pru n’shpi, i ka vorros’ secili. Unë e kam nî nip, Ilirin, m’u ka vra n’Lubeniq. Janë vra tedhet’ [80] vetë aty, masakra e Lubeniqit. Ai ka shku te dajtë, se dajtë i kam atje, i kanë vra tetdhet’ [80] vetë, niherë dhetë [10], manej dymdhetë [12], tani shtatdhetë [70]. Verës u bô masakra n’Lubeniq, po dytën herë ka qenë ky aty edhe u vra. Ku e pâta...? Pse e mora këtë shembullin...? 

MD: Për ADN.

SL: Ahh, me adene [ADN]. Me adene ja kanë marrë vllaut tem, Sokol e ka emrin, e kanë gjetë n’Serbi eshnat, e ja kanë pru, edhe e kemi vorros’. Bile kur e dî ku e ka vorrin e ke ma lehtë, po janë nimi e pesqin’ [1500] e sa që s’u dihen halâ eshnat, e ne lazdrohemi kshtu tu e ditë që vllazën i kemi ata, bijë i kemi ata, që s’i kemi gjetë. Nuk janë bijtë e filanit po janë bijtë tânë, se ai për qit atdhe ka vdekë, edhe nuk është vetëm i atij po edhe i jemi! Ai është bijë i... Kushdo që është qî s’ju kanë gjetë eshnat, po është edhe biri im ose vllau im se ai për Kosovë e ka dhânë jetën. A une tash me kriju miliona ose me bô marrina tu e ditë që halâ s’e kom gjetë birin tem kërkun?! Ne kemi fâje shumë. S’guxojmë me u lazdru. Ne halâ jemi n’gojë t’ujkut. Qe, pardje tha nji [1] serb, bile tha... n’Shqipni ambasador serb, tha, “Kurrë Kosova nuk mund të jetë e pavarur. S’e pranojmë na pavarsinë e Kosovës. Ajo është tokë e jona, djepi ynë, Jezuralemi ynë.”. Qito fjalë i foli midis Tirane. Prandej, ne m’u lazdru kshtu... Halâ e kemi armikun n’shpi sepse me dymdhet katërmdhet’ e katër [rezoluta 1244] toka âshtë e Serbisë, ti krijo shetet a çka dush po toka nuk është e jâna. Qështu është! Dymdhet katërdhet’ e katër [1244]! Na kem’ kriju shtetin n’tokë t’huj’, prandej edhe flamurin nuk e kem tânin e kem t’hujin, prandej s’ka himn, himn e kem’ veç me fjalë, n’vend që me pasë hymnin... e kemi ne himnin e Shqipnisë, s’guxojmë. Na jemi nji komb. Na me nënshkrua...! U dâsht’ me ngulë kâmë. Pse kemi luftu, e janë dekë ton’ ata njerz?! Me ngulë kâmë se flamuri është shejë e kombit. Sot s’kemi komb, kërkush s’ka leje t’njoftimit. A ki leje që shkrun: Kombësia - Shqiptare? Bile dje e pardje e ke pasë. Edhepse e di, Serbia, që kemi vujtë prej saj, n’leje t’njoftimit e shkruante: Kombësia - Shqiptare. Sulejman Lokaj: Kombi - Shqiptar; Kombësia - Shqiptare. Tash nuk ke, kërkush nuk e ka n’Kosovë se çfarë kombi âshtë, sepse është etnik... shtet multietnik Kosova. Qato gjashtë [6] flamuj [yje] janë gabelt, egjyptasit, ashkalitë, serbt, boshnjakt e krejt. Serbt kanë komb ktu, e na jo. Na jemi pa komb. Për qeta s’ta lâjnë flamurin, po na kanë dhânë flamurin e kâltër me ngjyrë t’bardhë. Edhe ajo Kosova që është aty që i përngêt një qitje jashtë t’nî fmije me nji pelenë. Ky qat ngjyrë e ka! Kqyre, ktu âshtë ironia ma e madhe qî na kanë vu n’flamur nevojën, që qat ngjyrë ka... Nevojtore kur del’, kushdo që del’, qat ngjyrë ka, sidomos fmitë që shkulë... shkulavën (qesh). Qe, qat ngjyrë e kanë! Qe çka ka bâ bota me ne. S’na ka lânë flamurin që është ma i pari flamur i rruzullit t’tokës. Kuq e zi përfaqso’ tokën dhe qiellin, se toka është e zezë, “terra” i thojnë italiant, “terr” është fjalë shype, “terra” i thojnë tokës, jo vetëm italianët, po edhe spanjollë, portugalt, e krejt... francezt. “Terra” se ashtë terr, është e zezë. E qílli masi âshtë dilli atje i kuq përfaqso’ ngjyrën e kuqe. Flamuri ynë është toka dhe qílli, prandaj n’krejt botën kërkush nuk e ka benë pasha tokë e qíll’, vetëm shqiptari, sepse është flamuri. Se kur thu pasha tokë e qíll’, thu pasha flamurin. Na s’e kem’ tash as kuq as zi, po e kem’ t’hujin krejt, kâltërt e bardhë edhe sariht. Merre me mend çka na kanë bâ! Kush i ka bâ kto? Qysh me leju? A secili që ka marrë luftën n’UÇK [Ushtria Çlirimtare e Kosovës] është betu në flamurin komtar, tani ka hi n’luftë. Mas lufte ka marrë flamur tjetër (qesh). Kjo âshtë tradhtia ma e madhe që ju ka bâ kombit, n’faqe t’dheut s’ka tradhti ma e madhe, se ky flamur... Le të thotë kush çka do unë e kam mendimin tim. S’ka tradhti ma e madhe se me hupë kombin, flamurin që është i pari i botës, sepse t’part që janë kriju nga dhéu janë pellazgët. Kurani thotë, “Zoti krijoi njeriun nga dhéu, Hazreti Ademin nga britë e tij, mandej e krijoi Hazreti Hâvën.”. Kto janë tregime, po as Adami, Ademi, n’daq Adam që i thonë kta fetë tjera, e Adem i thotë feja islame, ata i thonë Eva na Hâva, na e kem t’bukur sepse... Ku fluturo’ zogu? N’havâ. Havâ është qielli, Hâva (qesh). Kurse Adam âshtë toka. Qe, “dem”, “de”, “dhé”, ma vonë është dheu. Dhé – dh. Germa “dh” shumë ma vonë është n’gjuhën tonë. Niherë ka qenë “de”, “dhé” ma vonë u bô, “dhe” edhe “dhé”, kshtu qî kjo germë  n’fillim s’ka qenë. As sh-ehi [sh], s’ka qenë. “Ku po skon”, thônë arbreshët n’Zarë që kanë shku prej Shqipnisë, atje halâ thônë, “Ku po skon?”, “Ska po bon’?”... S’kanë “sh”. Se thashë, krejt hartat e vjetra shkruhet “Skodra”, “Skumbini”... se s’ka pasë në atë kohë “sh”. Pranej “Skupi”, “Shkupi” tash, krejt janë shyp, sepse pëllazgët e kanë sundu krejt botën. N’atë kohë janë kriju nga dhéu, sikur thotë Kurani, ashtu thotë, “Ungjilli”, qetâpi i krishter, qështu thotë, Seguri edhe Teurati, edhe kto janë dy [2] qetâpet e Izraelit, ma t’vjetrat janë kto, Teurati dhe Seguri, thotë, “Zoti krijoi njeriun nga dhéu”. E kush â kriju nga dheu? Pellazgu. Se tri [3] fjalë shqype janë ktu -  “péll”, “as”, “ge”. “Pell” domethon pjellë, “as” âshtë se nga “as” ka ardhë fjala “âshtë” se është “as” po “sh” ka qenë, “s” se “es” thotë francezi, âshtë sot “es”, e francezt që janë pellazgë. Krejt bota âshtë pellazgjike po te ata ruhen disa fjalë e s’e dinë që janë shqyp. “Es” thotë, po ai pellazgu ka thânë “as”, pjellë “pell”, asht “as”, “ge” i kanë thânë tokës. Bota i thotë “Geografi” na “Gjeografi”, e kem bo “g-enë” “gj”. Edhe gj-ëhi [gj] s’ka qenë, ma vonë u dalë, prej “g” u dalë “gj”, manej gj-ge [gj,g], i kanë thânë dheut, se “Gjeografi” domethônë përshkrim i dheut ose studim i dheut, qysh dush. Kshtu qî çdo fjalë e ka bazën në gjuhën pellazgjike. A pellazg, fjala pellazg, âshtë Adam, Adem, sepse është dhé, është kriju nga dhéu, “pell”, “as”, “ge”, pjella âshtë e dheut, tri [3] fjalë shqype janë. I kanë thanë s’di sa albanologë, kto i kanë zbulu albanalogt jo unë. Amâ kur i kum pâ librat... Se i kam nja tridhet’ [30] libra për pellazgët, e kam bibliotekën nalt, i kam katër-pesë mijë [4000-5000] libra (qesh), me pension... ma shumë i kum ble me pension, se qashtu qe... le bukën me hangër, blej libra, se e kum pâ libri është krahu... Prandej, lumja ti që punon n’biblotekë. Qaty ruhet libri. Libri çka âshtë? Âshtë mendja e atij që s’o mâ. Po shkojmë deri te Homeri, se n’Evropë âshtë ma i vjetri shkrimtar Homeri, se edhe ai âshtë me prejardhje pellazgo-iliro-shqiptare, nuk ô grek, a krejt bota e mson si grek. Qito janë gjâna qî ne na duhen shumë punë... Kto e kanë për detyrë bibliotekat me i përkthy librat që i kanë shkru anglezt, se anglezt kanë shkru për pellazgët qe dy-treqin’ [200-300] vjet, se ata janë kahere shtet. Ose francezt, qe shtatqin’ [700] vjet francezët e kanë Kuranin e përkthym, e na që katërdhet’ [40] vjet, a jemi mysliman, e ata s’janë musliman hiç e e kanë Kuranin e përkthym (qesh)! Se Kuranin kur e kanë lexu e kanë pâ që është shkencorë, prandej e kanë marrë. Se edhe francezt kanë shku n’Amerikë kur u zhvillu Amerika, kanë shku edhe anglezë e, francezë e, gjermanë... prandej Amerika ashtë e përbâme prej kreeejt popujve të botës, e aty ata e kanë marrë me veti Kuranin, edhe kur e kanë lexu amerikant e shkenctart e kanë pâ aty, se e kum pâ edhe unë po kur s’ka qenë Kurani s’e kam ditë k’të, në nî ren’ shkrun, nî [1 ajet Kurani thotë, “Grrithe tokën, grrithne tokën se keni me gjetë fuqinë që të shkoni n’krejt universin me shetitë.”. E kush mundet me shku në univers pos raketës? Raketa me çka shkon? Me fuqinë bërthamore, atomike. E ku gjindet ajo? Thotë, “Grrithne tokën, urani që e jep atomin është n’tokë.”. Shiko çfarë shkence kemi pasë n’dorë po s’e kanë ditë, as arabt s’kanë ditë se me kânë ata kishin shku n’hânë ma s’pari, e kishin maru raketën e kishin shku atje, po shkun’ amerikant sepse e kanë studju nga Kurani. Çka është kjo fjalë - grrithe tokën? Gërmo tokën e gjânë fuqinë. Çka gjânë? Urani. Urani ta jep fuqinë, se nuk shkon me benzin raketa, as me naftë, as me dru, po duhet... Edhe dikur edhe kamionat dru kanë dhezë, e avlli i ujtë mandej i ka sjellë ato, tash avulli... fuqia e naftës, e benzinës, e ban’ atâ. E tash për me shku atje është lêrg, s’di sa sonda janë të dërgume, po raketa e çonë deri atje ngat, e lshon, shkon deri n’Mars, shkon n’Venerë ose Afërditë, që është fjalë shqipe, “afër” “dita”, planeti që sillet rreth toke është fjalë shqipe. Krejt janë shqip. Kurani, bone “u-në” [u], “v-në”, vransi, ka qenë vrant, miliona vjet toka ka qenë e rrethume me vranësira, si u kthjellë lâmshi toksor ka râ dilli, ka fillu jeta, se jeta nuk mundet me fillu pa díll, asni gjallesë pa díll nuk mundet me jetu, se pa dill as ujë nuk ka, se nga avulli i ujit qî krijohet... nga avulli qî ngritet nëpër okeane uji shkon atje edhe bjen shi, mandej nî pjesë ngelë. Sa ujë qî kanë oqeanet e detrat qaq ujë ka n’qiell, po ai nuk bjen krejt se me bâ me râ krejt për nizet [20] minuta mushet krejt toka ujë edhe bjen ajo përmytja, se ni [1] herë ka ardhë ni [1] përmytje, ka qenë nî përmytje, Hazreti Noja, që keni msu fenë ju, Nojë quhet, aj që me familjen e vet me nî barkë ka shpëtu. Ka shku me nî [1] mal, kur është shterrë uji ai tanaj u hapë me bijtë e vet nëpër mal deri në fushë, se është avullu uji u dalë toka n’ledinë edhe ka fillu me punu, mandej kanë fillu me punu tokën e krejt. Niherë miliona vjet ka qenë e rrethume me vransî sepse toka është zjarrë brenda. Vullkanet, a e keni pâ kur del’ çfarë tymi është? Zî si futa. Qashtu ka qenë toka e pshtjellme prej tymrave të vullkaneve sepse ka qenë... halâ ka nalt zjarrë se është pjesë e planetëve, po tregon, qyky planet qî ashtë Nebiru i ka râ nî planeti ktu, prej atij planeti u kriju toka, edhe hâna, edhe krejt astereoidët, edhe kométet. Ato halâ janë, sillen rreth tokës. Thërmia, po nî [1] thërmi âshtë sa nî qytet i madh. Me bô me i râ tokës nî qaso thërmije mytemi, m’i râ oqeanit uji sa nî [1] qytet i madh ajo, e ato grimcat e  asteroidëve. Grimcë quhet sepse ajo që u thy ka qenë e madhe. Dílli ashtë qinda mi herë ma i madh se Toka, si me qitë nî kokërr biber n’tepsi, qaq është Toka n’krahasim me Díllin, sa është biberi me tepsi. E yjt tjerë janë s’di sa herë ma t’mdhaj se Dílli, ma i vogli yll është Dílli, edhe ma i afërt i Tokës. Prandej e kemi, e ka kriju Zoti për me na nxe, me na dhânë, pa atâ nuk bínë as pema se Toka do nxetsi, tanaj na e ujitim, tani aj bínë, ban’ frytin, e hâmë. Tokë është, dhé është, po na jep bukën, na jep mollat, na jep rrushin, na jep të gjitha që toka i jep kto{i prekë pemët mbi tavolinë}. Toka është çka është, na ka dhânë edhe ne. Ne jemi kriju prej toke. Edhe krejt, shtatë miljard [7.000.000.000] njerz, jemi prej pellazgve. Unë nuk e quj’ mâ Adem atë sepse vet fjala pellazg, pjell e dheut, domethônë Adem, se Ademin e krijoi Zoti nga dheu, pranej ai është Ademi, pellazgu, se unë nuk e quj’ mâ Adem po e quj’ pellazg, sepse bota s’e ka ditë gjuhën shqipe, prandej s’e ka ditë “pell”, “as”, “ge”, janë tri [3] fjalë shqipe, pjellë âshtë e dheut ose pjellë e dheut. 

Merrne, pini kto. Hajde, mirë se erdhët. 

MD: A je lodhë gjysh?

SL: Une s’di me u nalë. Nî [1] muj’ kam me ju folë.

MD: Edhe unë nî [1] muj ka me ngu. 

SL: E unë, maraku jem me t’ritë me folë sepse kom pasë fatin, thashë, qî librat e vjetra që janë përkthy... E kam nî tjetër që është nî [1] vjet para Lidhjes së Prizrenit, niqin’ [100] e kusur vjet, e qitash u përkthy, që është e shkrume n’Evropë, me i nejt’ gati bibloteka, biblioteka duhet me i nejt gati... Qetu shkrun, për shembull kush i ka thânë kto fjalë. Qaj qî i i ka thânë kto fjalë i ka marrë ky n’librin e tij, tash atë libër me përkthy shqip. {E merr librin në dorë} Qyky i ka shtatë [7] libra, vetëm qitô e kanë përkthy. Shtatë 7] libra i ka të përkthym ky. Qe qitu shkrun {e shfleton librin në faqen e fundit}. Kjo âshtë e para, Planeti i dymdhetë [12], a qe tridhet’ [30] vjet është shkru (qesh), merre me mend! Me pa pasë n’dorë qe tridhet’ [30] vjet s’e kisha lôn’ pa i thânë kti, o djalë, krejt âshtë shqip, edhe “Anaonakt”, edhe ata tjert, edhe “Ne fillimet”, edhe krejt (qeshim). Prandaj e kish qitë gjuhën, krejt bota e kish marrë, se kjo âshtë e përkthyme n’krejt botën, po te na s’ka qenë deri tash, edhe e kishin pâ se kush jemi. E jo me lujt’ Serbija me ne, është djepi jem Kosova, kur jemi na, krejt Evropa është prej pellazgve e krijume, krejt Evropa, jo vetëm na shqiptart. E kto libra shkrujnë qashtu. Është nji francez, qëtu e kam, (kërkon librin), qe ku e kam, ai thotë, “Në këtë rruzull toksor e para gjuhë që u folë është gjuha shqipe.”. Është profesor i Sorbonës, fakulltetit ma t’madh n’Francë. Nuk â çkado njeri, qe gjashdhet’ [60] vjet gati e ka shkru atë libër, vonë është përkthy shqip, (e kërkon librin), se s’po mundem me lëvizë prej dorës. Qe libri, “Enigma”. Gjâne këtë libër. Shitet nëpër rrugë t’Pishtinës, ata shitsit, qatu e kum ble edhe unë, Robert Danzheli [Robert d’Angély]. Krejt libri âshtë për pellazgë, “Enigma” shkrun. Po shtat’ [7] libra i ka për pellazgë, prej shtatë [7] librave e kanë marrë ka diçka edhe e kanë bâ njâ [1], n’ven qî m’i bâ t’shtâtat, kanë pritu, veç njâ [1] e kanë përkthy. Na jemi... mozamakeq për ne. Tjert çka kanë shkru, krejt bota e kanë shkru njâ të mirë për ne, sa s’kem ditë me shkru. Po kur po i gjôj librat e udhëpërshkrusve që kanë trupu nëpër Shqipri, Greqi, Kosovë... para niqin’ [100], dyqin’ [200], e treqin’ [300] vjete. Njâni n’tetin [VIII] shekull ka qenë në Athinë, nî [1] shkrimtar evropian, merre me mend n’tetin [VIII] shekull thotë, “Isha në Athinë edhe turr e tërthur Athinës kalova e asni fjalë greke s’e dëgjova.”, (qesh), “M’râ m’u bô Mark, krejt shqip flitshin n’tetin [VIII] shekull.”. Athina e Greqia ka folë shqyp e jo greqisht. K’to gjâna duhet me i majtë se k’to t’vjetrit i kanë shkru, e me i hapë, bile disa gjâna duhet edhe pa pare me i shtypë e me i hapë n’popull se osht’ ma e rënsishme për ne se Kurani. Kurani është për veti, për me ditë qysh me ju lutë Zotit me t’i falë fajet e gabimet që i ke bâ, qaq. Kurse libri është për krejt kombin me ditë kush je, çka je, kush ke qenë. S’ka, libri është... S’ka! Prap po t’them, lumi ti qî je aty n’bibliotekë (qesh), se ku janë librat... se n’moment qî shkelë derën ti je e shoqërume me mendimin/mendimet e të gjithë atyne dijetarve që e kanë shkru atë, çfardo libri qoftë, nuk ka libër t’keq, është gabim që thônë, “S’e lexoj se s’ishte i mirë”, pa e gjetë nî [1] fjali që s’e ke nî kurrë âshtë e pamundur, e at’herë mson diçka, nëse veç nji [1] fjali e mson që s’e ki nî në asni libër ti ke msu diçka. Se Hazreti Muhamedi, se tash po i kthena fesë, se ai ka qenë i madh, le që është i dërgumi i Zotit, po edhe si njerî ka qenë mjerisht analfabet, se e pâ ai udhën që ka zbritë, Hazreti Muhamedi si Pejgamer kur u bô është “Lexo”, tash ktâ s’na kanë thânë hoxhallart kurrë, “Lexo”. Ka thônë, “Nuk di. Jam analfabet.”. E dyta [2] fjalë është “Mso” në emën t’Zotit. Dy fjalë qî e bôjnë njeriun njeri është: lexo, mso. Kurse mso, se pa msu s’un lexon, edhe me msu alfabetin. K’to dy fjalë janë n’Kuran. Asni libër... E kom edhe Biblën qëtu, nuk e ka k’ta lexo, mso. Qe çfarë rëndsie ka Kurani. E me pa lexu e me pa msu arabt dej tash ishin t’part e botës, po janë dalë vetëm me tridhet’ e tri [33] fshartet e muslimanizmit me ngjinu, me shku n’Qabe, me i falë pesë [5] vâktet, me e dhânë zeqâtin, me bô kto... e nuk e kqyrë tokën ktu, grrithe tokën se e gjenë fuqinë, s’e ka kqyrë hiç. Atô e ka kqyr tjetër kush edhe u shku n’hânë i pari. E me pa lexu Kuranin sikur shkrun, e “lexo”, me pa lexu, e i kishim gjetë kto librat e vjetra, edhe ma përpara kisha ditë për “Ne fillimet”, e jo tash tedhet’ [80] vjet e ai ka vdekë, s’muj me i thânë, ô Zeqin [Zecharia Sitchin] kqyr se nuk ô “Ne fillimet” as gjuhë herreje, as shumere... ata po, ton’ faraont pasardhës te pellzagve, po e kanë ndryshu gjuht, e vetmja gjuhë që e ka rujtë “Ne fillimet” është gjuha shqype. Pranej, thuje burrë (qesh) se qeshtu është, pytë ku dush’, çdo shqiptar ka me ta thânë këtë fjalë “Ne fillimet” (qesh). 

Veç qekaq. S’muj mâ. 

MD: Mjafton!

SL: M’vjen keq!

MD: Gjysh, ju sillëm botës cep me cep (qesh SL), po bërthamën s’e zhvillum shumë, familjen. Tash po du [dua të di] për familjen, qysh e keni kriju?

SL: Eh, tash po nisi... Kur ishim t’pashkollë, me thânë ma drejtë analfabetë, ne na mânte, që thashë, Kanuni i Lek’ Dukagjinit. Çdo qenie njerzore, çdo virtyt i njeriut është i shkrum’ aty, edhe aj na ka majtë se si duhet me rujt’ besën, si duhet me qenë mikpritës, kur vjen miki n’shpi si me t’ardhë Zoti, k’to i kemi na, s’i ka dikush tjetër, edhe i kanë shkrujt’ krejt k’ta udhëpërshkrust që kanë ardhë, qoftë edhe napër Shqipëri, qoftë napër Kosovë, ka thânë, “S’ka vend si ata, s’ka popull ma i mirë, s’ka racë ma e mirë n’botë.”. Me qindra libra jon’ që kanë shkru kshtu, e tash mjerisht na i kemi k’tu, i kemi krejt Evropën k’tu, qe, e kemi Euleksin [EULEX], ata na shohin se çfarë jemi, thojnë, “Çfarë budâllsh, s’paska popull ma t’keq.”! Po kta po vjedhin, e po vrajnë, e po bojnë kshtu, e kanë lufu, n’vend se me menu për luftart e vet... po po kqyrin qysh me plaçkitë popullin, me marr pare. K’ta i dijnë k’to edhe thonë, “Khuuu, far budalle paska qenë Bajroni [George Gordon Byron]!”. E mani mend se e keni msu, është shkrimtar anglez, aj ka jetu n’oborrin e Ali Pashë Tepelens. Ka shkru librat ma t’bukra. Çdo gjurmë e ka çu n’qiell shqiptarin, si hâla e kem pasë virtytet e mira, k’to që i thashë: besën, burrninë, mikpritjen, eee sa e sa, s’po m’[kujtohen]. Tôna ato që jon’ t’mira i ka pasë shqiptari, edhe tôna ato që janë t’mira i ka shkru, edhe na ka çu n’qiell. Ka thânë, “Râca ma e bukur n’botë janë shqiptart.”. K’to e ka thânë bash Bajroni, e tash nipat e Bajronit janë k’tu, anglezt që i kemi k’tu n’Euleks [EULEX], e kemi gjermanë, anglezë, francezë... krejt, se edhe ata t’atyne kanë shkru, janë plot libra po s’po ja’u di emrat se po ja’u harroj se jam i ngarkum me kto mitologji, edhe ata kanë thônë, “Populli ma i mirë, poplli ma i virtytshëm, poplli...”. E tash edhe ata janë k’tu edhe thojnë, po jooo mor’, po k’ta s’po lejshin sen’ pa bô! E ma t’keqën që e kemi tash, pârja, na ka hi n’hunë shumë paraja. Dikur populli shqiptar, thashë, ka jetu me prodhimet e tokës, me bagti, me ato. Ato i ka çu i ka shitë kur kanë pasë nevojë për pare, po si ka maru ajo nevojë ju ka kthy tokës, ju ka kthy gjâsë, edhe ajo ka qenë pasuria e tij. Si na hini pârja e lam’ tokën shkret, i lam’ gjânë... E unë, gzimi ma i madh fminor ose kujtimi ma i madh fminor osht’ sokaqet e fshatit tim që s’mujsha me kalu napër to prej deleve, e në kry t’tufës ishin ogiçt me komone tag e tag, tag e tag, e... e secila shpi i kishte ka tre-katërqin’ [300-400] copë dele, edhe u dashke m’u skeju, e m’u ndeshë për gardhi ose për mur’ dej sa kalojshin. Tash nuk janë dy [2] dele ne fshatin tim, e le mô lôpë. E kto kuaj, e... e gjithfarë lloj kuajsh. Shkojshim napër fusha, unë i rujsha dhitë anej, po kuaj plot, kullotshin bari, u hipshim (qesh) ladrojshim napër livadhe, të hujt ishin, s’kisha unë temin. Qashtu ishte nî knaqësi me i pâ tônë ato gjâ. Tash s’sheh sepse u hupë, kërkush s’manë tufë deleje, kurkush. Tash ja ka nisë disa ferma për me i rritë gjânë e trashë, tereç, vjeta, i prejnë e i shesin për mish, ose lôptë i mjelin edhe e shesin tômlin. Mirë ô kjo me mujt’ ashtu disa njerz me bô razi, mos me ble tâmlin e Sllovenisë po me ble... e kemi edhe “Vita”, me ble tonin. Po t’u mos e pasë atô i blejmë t’Zagrebit, e t’Lublanës, edhe besa edhe t’Beogradit, t’armikut. Ma shumë gati krejt gjânat e Serbisë jemi tu i ble, a halâ s’i dimë nimi e pesqin’ [1.500] vllazën ku i kem’ që na i ka vra Serbia. E hebrejt halâ s’blejnë asni send të Gjermanisë, a qe sa vjet ka maru Lufta e Dytë Boterore! S’blejnë asni send vetëm pse i kanë... afër gjashtë miljon [6.000.000] i kanë djegë n’furra t’druve gjermant hebrejt. Edhe ata s’i harrojnë ato. E ne na kanë bô... çka s’na kanë bô, çka âshtë njâ e zezë, edhe mi tridhet’ [30] e sa motra e nâna tona i kanë keqperdorë, edhe blejnë mallin e Serbisë! S’kemi gjak, na e kemi hupë atë gjakun e shqiptarit, qî thashë ka shkru bota çka ô njâ e mirë për ne. Sot k’ta që jon’ k’tu kanë me shkru çka ô njâ e keqe për ne. Sepse qashtu jemi bô. I kom unë disa nipa e akrabâ, po edhe tjerë qî i njoh t’fshatit, e qerve vêne, që ja merr nusës t’vet kurorën, që s’i ka nî 1] javë që u martu, ja merr kurorën edhe shkon n’Gjermani me u martu me nî gjermane vetëm për me hi n’punë, me marrë pare. Ja merr kurorën. Heeej, qy çfarë... Se s’ka gjâ ma e shejtë se kurora. Qysh t’dokët? Qysh na dokët ne burrave me shku gratë n’ven’ t’nésh me punu, e m’u martu me naj gjerman atje? Edhe ata njerzit jon’ k’tu, shohin çka jemi ka bâjmë, thojnë, “Ata as s’kishin moral, as s’kishin kurgjô, veç parâja po i intereson.”. Prandej ne po humbim. E si isha tu thônë që dikur edhe pse s’kishim shkollë e rujshim moralin, i rujshim virtytet, e rujshim besën, e rujshim burrninë, e rujshim mikpritjen e t’gjitha gjânat që ishin shqiptare, njerëzore, po ma s’shumti shiqptart, se tjerët, bota tjetër, k’to nuk i kish bota tjetër. Si t’i cokatish shqiptarit n’derë, “Ô i zoti i shpisë”, pa ja ditë emrin hiç, “ooo byrjym, mirë se t’ka pru Zoti.”. Ja çelë derën, e çonë n’kullë, edhe vet nashta s’ka atë natë çka han’, krejt çka i ka pasë për veti ja qet mysafirit, atâ e ka pasë... sikur me i ardhë Zoti i duket, kurse tash kemi ardhë në atë gjendje që po pritojmë edhe ato me i bô. Ka me ardhë koha sikur Evropa bâhmi, qî musafiri ta then derën t’u rrehë, t’u i thânë, “The qafen shko ka dush.”. E po du me thônë qî kishim virtyte t’mira, ne sot ato i shajmë, është gabim, duhet me i studiu. Pse? Edhe pse-të janë pse. Se kemi qenë gjithmonë t’okupum, gjithmonë t’rrezikum, prej kojshive ma s’pari, malazezve, serbve, grekve... t’gjithve, edhe italjanve, i kemi kojshi anej detit po pak ma larg, e pranej na ka majtë ajo harmoni, aj moral i fortë, ajo besë, ajo na ka bo çelik. Edhe pse nashta as armë s’kemi pasë, kemi ditë qysh me luftu kundër t’hujit. S’ja kemi marrë adetin e keq. E sod na u bôm prrallë more, bijat e mija, motrat e mija deshën cullak e knojnë n’kokërr t’shpinës, knon me kâmë përpejtët. Kânga âshtë me knu e jo me i tregu pjest e trupit, cullak! Edhe u bôm’ prrallë krejt. K’to i sheh krejt bota a Evropa k’to s’i bon’, k’to veç mas gjysë natës bôhën, veç mas gjysë natës i lshojnë n’televizor çka është cullakim. E ne... si t’çohna n’saba shoh çikat e mija, po unë vajza po i quj’ ato, t’mijat, nese s’jon’ t’miat janë t’vllaut tem ose tjetrit atje, dajës... Ose qysh po menojnë?! S’janë gjetë nimi e pesqin [1.500] vllazën, tana k’to këngtare u dâsht’ me thânë, déj ta gjejnë edhe vllaun e fundit kemi me k’nu t’veshuna e jo deshë. Me pasë pak gjak shqiptari, e me ju ardhë marre çka janë ka bôjnë. Hiç, hiç. Veç për me ju shitë ajo kaseta po i tregojnë pjest e trupit. Kjo s’ka qenë dukuri e shqiptarit, as s’duhet me qenë. Le qî feja e ato i ndalojnë, edhe shqiptarizimi i ka ndalu gjânat e kqija. Dashurinë s’e ka ndalu. Dashuria është e Perenisë. Pranej e ka kriju Perenia mashkull e femën, po k’to gjâna s’kanë lidhje me dashuri po me parâ. K’to duhet me i luftu, a dashurinë s’mund ta luftosh, se veç kângë popullore, tanat me bo me i k’nu, e sheh siç ka qenë shqiptari dikur. Une si fmi kom knu kângë të ndryshme, edhe kom ditë kangë të ndryshme, po jo veç unë po krejt baritë që i rujnë, dikush runte delet, dikush lôpt, dikush kuajt, dikush dhi, e dhitë i kom rujtë edhe une s’kom pasë shumë. E dikur kem pasë dhi shumë, po kur erdh’ ajo koha e varfnisë t’madhe nî [1], dy [2], tri [3] dhi, s’kom rujt’ ma shumë se s’kisha, e tash... Po kur delshim kodrave anej gjithka e níshe kângën: N’drrasë te vekut kush po kân, kân syzeza për jaran...  Tana k’to kângë i kemi të dashurisë, po e kanë arsyen e vet që s’i ka bota. K’to s’i ka bota. Për shembull kemi kângë asisoji qî munësh me studiu sot, me pâ se si kemi qenë. Është: E boll e mirë, e mirë po t’thonë... I kom ditë k’to, i kom harru, me qinrda kângë kom ditë. Boll e mirë, e mirë po t’thonë, po bon’ dritë natën si hon’... Merre me mend çfarë përshkrimi! Po bon’ dritë natën si hânë, po i thotë, t’mjerë jarânat ku i ke lânë... Jo, pardon, po bon’ dritë natën si hôn’, lum ai burrë qî t’ka nxônë, lumja vjehrra që e thrret nânë, lum sharovi qî i qet me ngrânë... se nën kosh i kanë qitë qent që u dâsht me ju qitë me ngrônë, t’lidhun aty, lum sharovi, dikush e ka  qujt’ sharov, dikush... ka pasë emna varsisht mas formës qenit, lum sharovi që i qet me ngrônë, po edhe ajo është, lumi çfarë bukurie shkon i qet me ngrônë, lum oborri qî e shkelë me kâmë... Merre me men’ çfarë shkrimi, çfarë poezie është kjo! Lumja sita qî e kapë me dorë, edhe lumja vjehrra... ato që thashë.

MD: Po.

SL: Ma s’fundmi thotë, mjerë jarânat ku i ke lôn’... Shiko, ne duhet ta studiojmë vetveten. Dashuria nuk e ka nalë popullin shqiptar, përkundrazi, i ka knu, mjerë jarânat ku i ke lôn’, s’kom lôn’ shumë veç nizet e nânë [29] (qeshim). Tash nuk knohet, po u knu. Kur kam qenë une fmi u knu gjithka. E kanë knu femna e mashkuj edhe s’u turprojshin me thuknu se ishte kângë popullore, s’kom lôn’ shumë nizet e nânë [29], nizet e nânë [29 e rrafsh tridhetë [30, ja lash motrës amanet (qeshim). Shiko ku shko kânga e shqiptarit, sepse dashni ishte ajo! Edhe tash, une kom pasë atë jarânin po tash du m’ja lôn motrës. Edhe i thotë, ne ta kqyrë ma mirë se vet se... kqyrma mirë, kqyrma drejtë, kqyrma mirë motër jarânin... Qëtu ka randsi, kjo ka randsi, se qe besa e dredhi kalin e ta koriti t’parin e t’mrâmin, se ka qenë e martume, tashti e dredhi kalin, domethanë ja nisi me i dashtë apet jarânat, e harroj burrin e ta koriti t’parin e t’mrâmin. Gruja e martume nëse ka bo dashuri ka qenë turpi ma i madh edhe e kanë njekë me vra, se vajzat kanë pasë liri dashurie, kângt tregojnë ktâ. Edhe thotë, se e dredhi kalin nëse nuk e kqyrë jarânin e ta koriti t’parin e t’mrâmin. Se at’herë me burrë edhe me jaran nuk ka pasë, nuk ka qenë e lejime. Edhe kângt duhet me i studju e jo veç m’i knu, po me ditë pse thuhet ta koriti t’parin e t’mramin... Edhe s’e di ma anej se e pasna harru. E është tjetra tash, prapë kângë popullore që e knojshin djem e vajza, nusja e çika po shkojnë në kru, ni [1] djalë mrapa ju ka vu... I knojshin me çiteli në odë t’burrave në dasëm k’to, jo vetëm kângë trimie, që thashë Ahmet Delinë, po edhe kângë dashurie u knojshin, edhe pra, ni [1] djalë mbrapa ju ka vu, nal breh çikë me folë me mu... Po i thotë, nusja e çika po shkojnë në kru, nî [1] djalë mrapa ju ka vu, nal bre çikë me folë me mu, n’mujsh qat nuse me ma msitnu. Kqyr’, tash vajzës i thotë, qitma msitnoma nusën, ti atë nuse a po ma qet, gjithçka t’lypish ta apish vet, ta ap’ maxerrën me gjithë rreth, ta jep mitonin me jelek, ta ap sahâtin me çystek... e tjerat s’po m’kujtohën. Thotë, ti bre djalë qenke tranu, çka t’vyn nusja tû m’pasë mu... Shiko, po ja’u knoj k’to për me pâ që ne si popull nuk e kemi nalë dashurinë. U shkru, bile u bô kangë, sepse dashuria është... Naimi [Naim Frashëri] thotë, “Perëndi në k’të jetë është dashuria vet’.”. Nuk thotë për këtë dashuri, dashurija ndaj nânës, dashurija ndaj vllaut, dashurija ndaj atdheut... Pa dashuri njeriu është kot. Pra, “Perëndi në k’të jetë është dashuria vet’.”. E ka Naimi vargun, Naimi i madh. Edhe kjo [kënga] tash thotë, [çka t’vyn’] nusja t’û m’pasë mu, nusës gjyksi ju ka vrednu... Nuk po i tham ato pjesë se thohët çeltas qysh quhën kto. Nuk ka pasë marre, po unë për ju po thom, nusës gjyksi ju ka vrednu, kqyre t’mijat sikur ftu (qeshim). Eh tash thotë, ti me ditë qysh â njerzia folë me nusën e del me t’dyja. Qe, tash duhet me studju. Tash kemi në botë seks grup, jo nî [1] me nî [1], po dy [2] me dy [2], dy [2] me tre [3], dy [2] me katër [4]… nëpër Evropë. A p’e shini na e kem pasë para Evropës seksin n’grup. E kem pasë n’kângë. Tregon, ti me ditë qysh ô njeriza flet me nusën e del me dyja, kjo i thotë, dil me dyja, po ta kâna, po me i lypë dyja s’del kurr’njâna. Që s’i mân’ dora dy [2] bostâna, dy [2] bostâna përîherë me thikë dora s’un i pret, nusja e çika me t’shti nërmjet t’marrin ethet dymdhet’ [12] vjet... Çfarë kânge është kjo... e del shpirti për gazep, aj tash, eh n’ê pas bo Zoti kismet n’prehën ton’ me ndrru jetë. Qe çfarë përshkrimi është ky, n’prehën ton’ jetë me ndrru, me gojë t’vogël me m’vajtu, me sy t’zézë me m’lotu, dekë me kônë s’e lô pa u çu... Shiko çfarë kângsh kemi! K’to janë për me krahasu me sot, se dashurinë nuk e ka nalë shiptari, po kur u martu e temas qajo është shkas e ka rënsi sepse at’herë martesa është martesë, është gjô e madhe. Martesa bôhet për me lind’ fmia, për m’u shtu e me ardhë trashëgimtart. E tash nëse aty ka edhe dashni t’përzime s’dihet i kuj’ është aj fmi që lind’. Prandej Kanuni është gjô e madhe, Kanuni osht’ ma e madhe, e din çka është mirë edhe keq. Ktâ çka është dashuri s’ja’v ka nalë. Bâba m’tregonte kur kam qenë i ri, n’livadhe që rujshim bagtinë, është nî lojë, topnokol i thojnë, loja t’at’herëshme, shokën... se kanë nejt’ n’tirqi e n’shokë baritë kur kanë rujtë’ gjâ, e ma vonë veç nî kmishë t’gjatë edhe nî shami midis. Shamija ju ka duft kur janë lagë ose njersitë m’i fshi njerst, po e ka lidhë, e kmishën e gjatë që u kânë, si toska sot, original edhe Kosova e ka pasë. Une e maj n’men’ kur punojshim fusha e ârat, atje prashitshim krejt, k’ta argatë... ndodhte që i kishte pesdhet’ [50] argatë, argatë qî punojnë fushë, që prashitin me shâti, ton’ me nî kmishë e t’lina, s’dojshe tjetër gjô veç m’i pâ, bardhë si bora, t’lâmë. Po tlinat kanë qenë t’punume ktu me krrâbëz me gjithfarë lloj yrrneqesh qî ja’u bojshin motrat ose nëse janë t’martum nuset qî ja’u bishin n’çejz.

MD: Qysh u lujke ajo loja?

SL: “Topnokol”, thojke bâba, “jo veç na meshkujt, edhe femnat lujshin. Femnat të dâmë vâde, flokt dej n’shokë, se aty nî [1] grup kapët kshtu, ja qitke dorën njôni-tjetrit, edhe bohët nî [1] rreth i madh, kurse grupi tjetër qat shokë (brezin) e mân’ njôni, e me shokë njâni e mân atë grumullin, u sillë me shokë rreth atij grumbulli, nuk i len ata, e ata e kanë për detyrë me i kcy n’shpinë ktyne. 

MD: N’cilën moshë u lujt’ kjo lojë? 

SL: Çdo moshë, sidomos t’mdhaj, që ishin të rritur, disa edhe t’martum, t’ri, po edhe vajzat e dâne vadën, që i thonë e dâmë fjalës, me flokë, se at’herë shamia kur kanë pasë e kanë pasë të n’dâme vadën, e temas i kanë lidhë shamijat... E edhe kishte vajza të rônda, kur na kcejshin n’shpinë ooo... (qesh), m’dhimke shpina. E tash njônit ju sillet aj qî i run’, nëse e prekë dikan tu ikë n’këtë grumull shkapërderdhet ai grumbull, tash k’ta tjert qî ju kanë hypë ktyne bohën kshtu, e tash ktyne tjerve ju vjê reni. Âshtë lojë shumë e bukur po edhe shumë e vshtirë se duhet me i majtë n’shpinë, nëse nuk del’ me prekë dikan shpejt ndodhë e mân’ gjithë ditën n’shpinë (qesh), dej dikush u ndajke, se i shkojshin gjôja anej e knej me i kthy po prap kur vishin hike në grumull. E kta ja’u spjegova sepse mashkujt kishin respekt, qysh thojke bâba, ndaj femrave. Nuk ishin lazdrâna. Edhe kta nuk kcejshin mbi vajza n’shpinë që me i ngucë, a me i prekë, a me bo naj marri që i bojnë meshkujt, ato nuk u bojshin, po loja ish lojë, si me qenë mashkuj ose femna tonat, s’kish dallim. Nuk e ngucke kërkush. Me bo m’u ngucë aty kërsitke, e mytshin njâni-tjetrin. Aty ishin edhe motrat, e aty që ishin n’grup edhe vllaznit e atyne femrave, kshtu qî bashkarisht kanë lujt’, edhe thojke, “Bashkarisht shkojshin nuset me vajzat te kroni”, i kemi na dy [2] kilometra deri te... del uji shumë i ftoft, si akull, del pî toke, pej shkëmbit, e atje katunde, dy [2] kilometra është larg, tha, “Me boriborela n’krahë shkojshin merrshin ujë, dy [2] kilometra, kush... plot mashkuj ishin anej tu rujt’ gjânë e kush me i ngucë, a me ju fishkllue, a me bo naj gjest [nuk ka ndodhur]. Po ndodhi me bo naj fjalë të keqe aty e pat puna, hishin n’gjak, ‘Kush ka fishkllu?’, ‘Filâni’. Njerzit e vrajshin atâ se ishte morali i lartë, po ai moral kishte edhe anën njerëzore, me lujtë me ata, si me motra tuat edhe me t’hujat.”. E kto gjâna përditë e ma tepër po na humbin, po e marrin errnekun e Evropës, qî Evropa, sidomos kto cullakimet nuk i qet ditën, i qet shumë vonë, mas gjysës nâts, për mos me pâ fmia e djemtë e ri ato. E na? Gjithë ditën s’sheh tjetër gjô veç kangtare, secila po bon’ gâra cilën pjesë të trupit me tregu, shkurt, kjo punë po shihet, sytë i kam unë! E ajo nuk është mirë. Pse? Pse shitet. Ajo kânga i shitet se djemtë e ri kanë qef me pâ edhe p’e shet për pare. Pra, na ka hi parja n’tru, parja, parja, parja... edhe na ka prishë. Dikur ka qenë koshi, delja... a jo e musht, po e ke qitë n’pazar e ki shitë ose e ki pre, ju ke shitë mishin aty kojshive e tjerve, ki fitu pare, e ajo parja me tu bo e para gjô...! Tash parja osht’ edhe janë harru ato sene. 

MD: Gjysh, a m’tregon pak për festat të cilat i keni festu atëhere?

SL: Festat janë ato që janë edhe sot. Muji i Ramazanit. At’herë gzimi ma i madh ishte kur vinte Bajrami. Po festat e Bajramit ma t’gzushmet ishin n’kohën kur është bashku Kosova me Shqipëri, n’kohë t’Shqipnisë thom’ na pleqt se e kem’ përjetu atë kohën e Shipnisë. Dikush i thotë kohën e Shipnisë t’Madhe. S’duhet ashtu. S’ka Shipni t’Madhe, ka vetëm Shipni etnike. E madhe! Ajo edhe krejt m’u bashku nuk është aq e madhe. 

MD: Çka ka pasë atëhere në sofrat tuaja?

SL: Gzimi ma i madh po t’thom ishte Bajrami. Për Bajram prujshin ç’mos qî secili anëtar i familjes t’jetë i veshur mirë, mundsisht me këpuca t’reja, me pantoll’ t’ri... me çkado. Megjithse ishin ata qî ende majshin tirqi e hérrka. Shkojshin te terziu, i thojshin, që i bojke ato, i prejshin, qoftë edhe fmi katër [4] vjeç ja prejshin tirqit e hérrkën e vogël, tirqit e vogël. Deri në plakun ma t’madh ja prejshin. E çojshin masën e merrshin edhe at’herë ose e bishin terzinin n’shpi e majshin deri sa i qepte ato krejt ose e çojshin masën. Shkojshin atje me kerr a me kali te terzija n’Pejë ose n’Gjakovë. Terzitë e Pejës ishin t’mirë se dishin me i punu mirë kto tirqit, edhe sot se Rugova i mân tirqit e bukur, e Rugova ishte ajo që i detyronte ata me i bo tirqit e bukur. Tirqi, vërtetë tirqi, e jo tash gjithfarë tirqi po bojnë. Se edhe tirqit e kanë nî [1] histori t’madhe. Tirqit janë shumë t’lashtë edhe jemi ka e humbim edhe veshjen popullore sepse s’po e dijnë, vetëm kta Rugova i rujn’ halâ tirqi qysh duhët, tjetër kund’ ka humbë, ka humbë ajo vetija e tirqit. Tirqit janë shejë e ilirëve, e t’parit të ilirëve që e ka pasë emnin Kadmi, aj i ka pasë disa djem, njëni prej tynve e ka pasë Ilir emnin. Tash janë shumë verzione për ilirët por ky është nî ndër verzionet. Ky Kadmi, ka metë ende fjala ‘kademi’, na jemi ktu, në këtë tokë, kademi domethânë gjithmonë ose që nga Kadmi se aj osht’ i pari i ilirëve, Kadmi. Po nji [1] prej djemve ka pasë emrin Ilir. E tana fiset tjera të djemve të tij janë që i thomi, për shemull tash... e, i kom harru kto, janë të shkrume, janë shumë, aj i ka pasë nimdhet’ [11] djem, nimdhet’ [11] fise, prej tyne qî e kanë marrë emnin e atynve djemve. Njôni është Iliri e tana krejt janë qujt’ Ilir se nî [1] familje. E ky Kadmi e ka historinë e çuditshme. Ka pasë aq shumë, nimdhet’ [11] djem i ka pasë, po i ka pasë edhe katër, pesë [4,5] vajza. Vajzat kanë pasë tragjedi t’mdhâ, burrat e tyne, fmit e vajzave n’lufta kanë vdekë, e kanë pasë tragjedi, edhe ky aq shumë u mërzitë për ata nipa e mesa sa e ka lutë Zotin, “Ô Zot i madh, shndrrom në gjarpën se s’muj mâ me duru këtë dhimbje n’shpirt...”, se i kanë dekë shumë nipa, edhe kanë dekë n’mnyra shumë të vshtira, napër luftra, napër... deri sa ja’u kanë rrjepë edhe lëkurën. Ka vujt’ shumë edhe e ka lutë Zotin, shëndrrom në gjarpër. Edhe Zoti e ka shndrru n’gjarpën, qysh thotë mitologjia. Mitolgjia është ideologjia e parë e njeriut, mendimi i parë i njeriut. Para historisë, para fesë, para t’gjithave është mitologjia, se n’mitologji janë shumë zotra. Mitologjia e ka mendu atâ qî thashë pare, vrani, urani, është Zoti i qjellit, po shqip osht’, se bota i thotë uran na i thojmë vran, me “v”. Edhe Evropa, dikush i thotë Evropë dikush i thotë Europë. Prandej “u-ja” [u] edhe “v-eja” [v] janë gati nî germ, kshtu qî vrani e urani osht’ njâ [1], uran – vran. Çka i ke vra vetullat, çka je vra, çka je mrrolë... vra domethanë sikur m’u vrâ qílli, ah sot ô vront dô me râ shi, se kur ô vrant nuk shihet díll. Prandej kur fillova me thânë flamuri është toka dhe qílli, ooka e zezë, qílli i kuq, e shqiponja është shej’ e Perdëndisë. Perëndia at’herë ka qenë Zeusi, prej “Zevs”, “Zojs”, ka dalë... emri Zot prej qatij emri ka dalë. Kur kemi fillu me besu ní Zot na Zeusin e kemi bô Zot, sepse është gat’ Zeus. Disa fise ilire i kanë thônë Zojs, kjo është Zeus, Zojs, Zo, Zot edhe Z- Zevs, se Zevs osht’ ma shumë tosknisht Z-Zevs. Dikun n’fillim “rrufeja” ka qenë Zeusi, Zeusi ka qenë suprem sepse rrufesë ju ka tutë çdo gjallesë, murmurima kur ka qenë e madhe edhe bubrreci edhe krejt janë futë napër vrima. Ju kanë frigu se e kanë ditë që prej asaj kërset rrufeja, réja, qî thojmë na t’vraft reja, e qajo rrufeja është Zeusi. Zë që vjen nga fjala “z” edhe Zo, kjo “Zot”. E Z-Zevs ose Zeus, se v-ehi [v] është edhe “u” edhe “v”, Zevs, Zeus. Kshtu qî baza e emnit Zot është Zeus. Edhe aj ka qenë Zot suprem. Dikur kur ka sundu mitologjia e jo feja. Para fesë është mitologjia te njeriu, se mitologjia i ka besu ujin, ka ditë Zot, erën Zot, çdo gjô qî osht’ fuqi natyrore. Era ja ka çu kolibën, era e madhe. Ai e ka maru kolibën, halâ s’ka ditë me maru kullën me gurë, ma zor, ja kish prishë, po kolibën ja ka marrë era, thotë, “Khu çfarë fuqie paska ky!”, Zot e ka bo erën. Uji u rritë ja ka marrë kolibën ose e ka marrë edhe atâ, a ja ka marrë familjën me ka krejt, sikur tash qî po rritën ujnat e që po i marrin njerzt, e limuzinat, e krejt, qaaashtu thojnë, “Uuu uji qenka Zot!”, se çdo fuqi natyrore e kanë bo Zot. S’kanë gabu. Dílli po nxenë sot po edhe po djegë, se edhe djegë, t’bjen likura, kshtu qî mitologjia osht’ feja e parë e njeriut ose ideologjia. Se edhe feja është ideologji, domethanë ideja e njeriut për diçka, e ideja se ekziston nî fuqi. Tash na e thom’ ekziston nî [1] fuqi, s’ka Zot tjetër pos Allahit, kjo është sdeti lai lai ilallah [la ilahe illallllah], na e thojmë arabisht, por shqip është s’ka Zot tjetër pos Allahut, ose sdeti qî osht esh hedue lai lai ela ilallah [esh’hedu en la ilahe illallllah]. E shuede domethônë e besoj me zemër e flas me gjuhë qî s’ka Zot tjetër pos Allahit edhe Muhamedi osht’ krijesë e tij apo rob i tij, por edhe i dërgumi i tij. Qiky është sdeti. Çdo muslman duhet kto me besu, që s’ka Zot tjetër pos Allahit, e Muhamedi është i dërguari, rob, sikur na qî jemi njerz. Njeri edhe ai po i dërgumi i tij, e ka zgjedhë për krejt njerzimin për me ja dhânë fjalt me i shkru n’Kuran, edhe me bô njeriun njeri. Kur njeriu sillet mirë bôhët njeri, ndryshe s’bôhët njeri, bôhët shtazë, se aj i hidhet diçka e ajo e huja shkon e merr. E tash, nal, e sheh nî nuse t’mirë po thu, a, e huja osht’ ajo, edhe duhët... hop, mendja e nalë zemrën, zemra ka qef me pâ sa e bukur por mendja i thotë prit se ajo është bijë e dikuj, ose nuse e dikuj, ose... edhe at’herë njeriu vjen e bôhët njeri. Njeri nuk mund të bôhët tu menu veç me zemër, por me mendu... se ideja vjen nga koka, dëshira vjen nga zemra, zemra është dashuria. Ka ndodhë qî kanë marrë edhe çikën e axhës, që e marrin n’Turqi edhe sot, në Arabi e marrin edhe sot. Edhe n’kohën e Hazreti Muhamedit Hazreti Alia ka qenë djali axhës e e ka marrë Fatimën, çikën e axhës vet. Hazreti Fatimën e ka marrë, Hazreti Alia, e ai biri i axhës të Muhametidit e kjo e bija e axhës t’Alisë, janë martu nërveti domethënë dikur. Na shiptart kemi shku ma larg, bile as n’fis nuk u martu kush. E tash fisi... tash ka nisë me i hupë ato dukuri. Thaçi, për shembull une jam fis Thaçi, Gash, Berishë, Shala, Krasniq, Kelmend... edhe disa tjera, dymdhet’ [12] fise janë krejt. E nuk janë martu, dikur... tash dikur kanë lshu pê, janë martu disa. Ma s’pari ka lshu pê Berisha, manej kadalkadalë tjerët. Edhe lshun’ pê. Edhe Thaçi,  shumë vonë, edhe Gashi. S’janë martu Thaçi e Gashi, ma s’voni kanë lshu pê, e po martohen nërmjê veti. Shumë keq.

MD: Gjysh kur jeni martu ju?

SL: Pra, martesa fis me fis ishte me Kanun e ndalume. Une jam martu n’pest e nântën [‘59].

MD: E cilit fis ishte nusja? 

SL: Eh, ajo fisi Krasnîq.

MD: Krasnîqt a ishin t’mirë për miq?

SL: Ajo prej Gjakove ka qenë e s’ju kanë dhânë rëndësi fisev’. Fisev ju jepet randësi napër fshâtna. E dike që osht’ Krasniqe, une Thaç, kshtu që ishim larg.

MD: A jeni martu në mënyrë tradicionale?

SL: Jo, jo. Jam martu meniherë. Ajo ka punu msuse. Une kam qenë msus në Deçan, ajo ka qenë në Dranoc. Dranoci, edhe ai është fshat i Vokshit. Vokshi i ka shtatë [7] fshatra, tânë janë Vokshjanë, po lshoê këtë fshat e shko... Sikur te na, n’Lëbuzhë kemi shku po nuk jemi shtu, halâ ni [1] shpi ka metë. Tjera vêna janë shtu e janë nda, na s’jemi shtu. Janë vra e sene, kanë dekë, a u metë veç bâba me dy [2] djem, edhe njo [1] t’madhin ja kanë vra e u metë bâba jem. Bâba jem u martu, i ka pasë tremdhet’ [13] fmi, po shtatë [7] vajza ma s’pari. E kjo tash osht’ histori tjetër, personale, nuk po him’ n’to... Po m’thatë për punë t’martesës. Une isha msus, ajo ishte msuse. Une përgaditsha me arsimtarë shfaqje at’herë, ishte viti pest e nânë [59], sa kisha ardhë prej ushtrisë. N’fillim isha në Isniq, po kur erdha... pî aty kom shku ushtar, kur erdha prej ushtrisë n’Isniq ishte zânë vendi i arsimtarit të artit figurativ, msusit profesional, me fjalë tjera u qujshin msus profesional se jepshim nî [1] landë profesionale. Unë jepsha vizatim prandaj na qujshin msus profesional. Une isha aty, po e kish nxân vendin tem kur kom shku ushtar tejtër kush në Isniq. S’e dini ju ku osht’ Isniqi...

MD: Po, po...

SL: E qaty ngat Deçanit, edhe i ndamë me Lëbuzhën, fshatin tim, tokën e kemi... veç mexhat na ndajnë se e përbashkët. Edhe kur erdha prej ushtrisë s’kishte vend në Isniq edhe shkova në Deçan, kish’ pasë vên, e punova në Deçan. Edhe ajo pat dy-tri [2-3] shfaqje për dy [2] vjet, krejt në Deçan se në Isniq u shpall shkolla eksperimentale. Tash mu m’kish dalë zôni si piktor i mirë. Ai drejtori i Isniqit um murr’ prej Deçanit më çoi arsimtar n’Isniq, se e vetmja shkollë eksperimentale ishte qajo n’krejt Kosovën. Tash ai kishte qef me m’pasë mu aty, ai drejtori qî... ka vdekë i shkreti. E kshtu qî sa isha në Deçan unë u njoftova. Kjo ishte n’Dranoc po kishim nevojë për sufler, e ja dham’ sufler. Me sufleru domethânë me pëshpëritë. Se kur lujnë n’skenë aktorët dikush duhet, se harron, mun’ me harru fjalinë e sufleri ose pëshpëritsi përshpëritë për me ní aj tjetri, ja qet... e ka librin edhe e përcjellë, po kur e sheh ja qet fjalinë n’t’vogël kshtu {e demonstron me zë të ulët}, kshtu qî mos me ní publiku atje. Edhe ai e nín boll, ngat osht’ aty, e nuk ngelë n’skenë mos me ditë tekstin po vazhdon rolin e vet. Kshtu qî ajo ishte. I kishte edhe role tjera n’shfaqje, po me nî shfaqje ishte suflere. Qat’herë unë u njoftova me të. Ajo ishte prej Gjakove po me prejardhje prej Shqipnisë, nânën e kish prej Shqipnisë të Shkodrës. Kjo fliste bukur. Asaj [të folurës së saj] ja pashë hajrin unë. Eh, u dashurova në të folmen e saj! Fliste aq bukur qî tânë u knaqshim kur e nisshim. Na i kemi kto â-jat e rôna, e disa germa tjera në Kosovë ishin të rôna. Osht’, s’mujshim me thônë është. Tash kanë nisë t’ritë mirë po flasin. Kanë nisë me folë edhe gjuhën e përbashkët letrare, po disa po gabojnë ende. Në television punon e flet naj fjalë që s’i ka hije shkollarit. Duhet me folë gjuhën e unisume se ajo është gjuha letrare komtâre. Se me shku n’Gjermani janë shtatmdhet’ [17] republika, nuk e kuptojnë njôni-tjetrin. Na edhepse i kemi dy [2] dialekte, toskë e gegë, megjithatë kuptohemi. Ka fjalë që s’kuptojmë, po përgjithsisht e kuptojmë njôni-tjetrin. Kurse n’Gjermani nuk e kuptojnë njôni-tjeterin a gjuhën e kanë letrare, e kanë njisoj si ai, si ai. Kur flasin letrarisht e kuptojnë njôni-tjetrin, kur flasin qysh flet atje me popullin e vet s’e kuptojnë njôni-tjetrin. Prandej duhet na gjuhën e unifikume me rrespektu shumë se ajo na bashkon, ajo na bon’ nî [1] komb, nî [1] gjuhë, nî [1] komb. Se bashkimi komtâr nuk bohët me kto dy [2]... se thotë, “Une jam kosovar”, se flet kosovarqe. Na jemi shqiptarë. Shqiptar i Kosovës! Na s’duhet me thânë jam kosovar, po jam shqiptar i Kosovës. At’herë thuj’ jam gjakovar. Nisoj. Ato i kemi na: gjakovar, e tetorvar, e kosovar... po aj nuk është komb. Kosovari s’osht’ komb! Po osht’ shiptar i Kosovës, shiptar i Gjakovës, shiptar i Tetovës. Tetovar, gjakovar, kosovar me thânë, nuk duhet ato me bo komb, se bohën dy [2] kombe, at’herë edhe dâhemi pî Shipnisë e s’bashkohet kombi mô. Duhet me pasë shumë kujdes kta t’shkollumt që me dashtë gjuhën e unifikume dhe me folë vetëm në atë. E çifti jem mund të gabojë se jam rritë me atë, me dialektin gegë. Unë mund të gaboj. Sado që kam punu në teatër edhe të gjitha rolet u dashtë me i lujt’ në gjuhën e unifikume, edhe tash kajher’ po munona me folë gjuhën e unifikime, po ka raste qî edhe unë dalë prej... At’herë s’osht’ mirë, ajo s’osht’ mirë, sidomos të ritë s’ju ka hije se po shkollohen. Çdo libër tash është në gjuhën e unifikime, nuk ô mô gegërisht, ka disa libra t’vjetra që kanë metë. Gjuhën gegërishte duhet me dâshtë, edhe me shkru n’të, po m’u ditë që osht’ gegrisht. A gjuha e unifikume osht’ gjuhë e toskës edhe e gegës, se shqiptar âshtë ai edhe unë, e jo m’u bo dy [2] kombe, se edhe kjo ka randsi, se k’to duhet me rujt’, librat, që botohen në gjuhën e unifikume. Ka raste kur do me shkru, për shembull në gjuhën qysh ka folë gjyshi, libër, tash ai s’munët, gjyshi, me folë gjuhën e unifikume, duhet me ditë qysh ka folë n’atë kohë. Ato mirë ô me i ditë gegnisht qysh ka folë edhe aty gegnisht me shkru, se aj gjyshi nuk ka folë gjuhë të unifikime. A na... Prej shtadhet’ e dyshit [72] që u pru ligji me folë gjuhën e unifkume çdo shqiptarë duhet me folë gjuhën e unifikume, kurse na që jemi ma t’vjetër edhe jemi shkollu gegnisht mund të gabojmë ne, po duhet edhe na me i dhânë randsi gjuhës, me folë nî [1] gjuhë, nî [1] komb, at’herë bohët tamon nî [1] komb. Eh martesa ndodhi... U njoftum edhe u dashurum. U martum. Kemi pesë [5] fmi, dy [2] djem e tri [3] vajza. Tânë janë të martum. E dy [2] djemtë, mjerisht, çka me i bo ksaj jete, u ndanë, janë divorcu nga gratë e veta. Po ky i madhi osht’ muzikant, shkon napër krejt botën. Tash ka ardhë prej Londre, ka bo muzikë atje. E kâ nî [1] djalë, Arti e ka emrin. I ka dy [2] djem, po njôni [1] është në Nju Jork, Erindi e ka pasë emrin. Ai maroi aktrimin, m’mori lakmi mu... qî unë s’ju kum thânë hiç kurgjô, as djemtë, as kond. Kom thônë çka doni, s’ju kom dediku qî me marrë profesionin tim asnjâni, po ai ka ndjenja, është aktor i mirë. Mir’po... Edhe magjistroi, magjistroi aktrimin, met tri [3] vjet pa punë. At’here ishte nifar’ llotrie e Amerikës për vizat amerikane, i râ llotria, u shku në Nju Jork. Magjistër (qesh)... po lanë enë, e gjithfarë punsh fizike punon.

MD: Gjysh, kur keni ardhë ju me jetu k’tu n’Gjakovë?

SL: Ma s’pari u martova, që thashë. At’herë fillum.... Une e pashë që s’muj jetoj, qoftë Deçan, qoftë kudo. Se edhe n’Deçan e kishim nî [1] sallë të mirë për me dhânë shfaqje, e bânë zyre për Lidhjen Socialiste, i thojshin at’herë. U demoralizova aq shumë sa thashë, ahh, n’nejsha ktu... Edhe ish nî [1] mbledhje e komunës, isha nifarë... si anëtar i nî komisionit për traditat komtâre. N’traditat at’herë hishin tradita arqitetktonike, hishin kishat edhe xhamitë. Tash masi une e kisha kry shkollën e artit e disha historinë e artit, qysh janë maru kto kishat tona që i kemi, se kto janë kejt kishat tona, që i kemi, Serbia thotë, janë tonat, kurr’njâ nuk osht’ serbe. Të gjitha në fillim kanë qenë katolike. Kjo e Deçanit kâ halâ formën katolike, ato tjerat janë munu me i ndryshu kapak, Patriarkanën e Pejës, Graçanicën, e Levishkën e Prizrenit. Kto kâtra [4] kanë qenë kryesore ortodokse. E tash aty... Ato janë kishat tona se na kem qenë t’krishterë, gjash’dhetë [60] për qind (%) kem qenë ortodoks se i kem taku Bizantit. Bizanti është Stamolli i sotshëm që u qujt’ Konstantinopol, sepse Konstandini i Madh osht’ qî e ka pranu fenë e krishterë ma s’pari. Ai ka qenë perandor romak, por ilir. Prandaj ilirt e kanë marrë t’part n’Ballkan fenë edhe e kanë përhapë n’krejt Evropën. Krejt Evropa është bo e krishterë tu u falimnderu misionart tânë qî... thashë, ka qenë peshkopata e parë në Evropë n’Durrs, edhe e msheft nën dhé ka qenë, se ku i gjôjshin romakët, se romakt halâ kanë sundu, kur osht’ përhapë feja krishtere ku i gjejshin të krishterë që besojshin nî [1] Zot ja’u kputshin kokën. Prandej na si t’part që e kem’ pranu fenë e krishterë kemi ma s’shumti t’shejtë, n’krejt Evropën që i kâ tânë janë ilirë, qî i festojnë çeti petri [srb.], që i thojnë, krejt janë ilirë, nuk janë as romakë as... po janë ilirë, se at’herë Perandoria Romake ka pasë edhe Ilirinë nër vete, po perandort kanë qenë ilirë. Konstandini i Madh ka qenë një ndër perandort ma t’mdhej romak por ilir, Justiniani, e plot tjerë që jon’. Gati krejt perandort romakë me prejardhje ilire sepse kur e kanë okupu Ilirinë romakt, ata nisoj kanë qenë, se romakt janë ilirë. Krejt Italia prej ilirve rrjedhë, krejt Evropa. Qëkjo Anglia u qujt’ Albania dikur në kohën e pëllzagve, Allbani. Prandej, krejt Evropa ka qenë ilire e jo veç Ballkani. Po i kanë shkru tjert k’to sene, na s’kemi ditë, halâ s’kem pasë shkollë, i kanë shkru t’hujt’. I kanë shkru ma s’pari romakt që kanë sundu shtatqin’ [700] vjet botën e ja ka lônë veti kulturën, e ajo ilire ka qenë, pellazgo-ilire, e ka bo romake. Mandej u nda n’dy [2] pjesë Perandoria Romake, njôna ka sundu n’Romë, tjetra ka sundu Konstandinopol, Stambollin e sotëm, Bizant u qujt’. Edhe fjala bizant është shqip, anë e bizave, biza ju paskan pa thônë pishave, edhe tash kâ pisha atje plot, brégje krejt, shtatë [7] brégje janë maru si Roma, e kanë kopju Romën, qashtu ka maru. Se prej Rome ka ardhë Konstandini i Madh. Konstandini ka qenë perandor ma s’pari në Romë, kur u nda perandoria n’dy [2] pjesë ai ka ardhë e ka sundu edhe ja ka ngjitë emrin e vet qaty, e ka maru Stamollin n’yrrnek t’Romës edhe ja ka ngjitë emrin Konstandinopol. Se Konstatini i madh, Konstandin e ka pasë emrin, ka qenë prej Nishi, ilir, sepse Nishi e kto krejt, Beograd... kanë qenë ilire. Në kohën, at’herë, t’pëllazgve Beogradi u qujt’ Singidunum, fjalë shqipe është, singin domethônë zingjin, dunub domethônë tokë mes dy [2] lumejve, singjintoke - e pasur mes dy lumejve, Savës dhe Danubit. Është nî [1] ishull atje, që thashë, gati quhet qashtu, është qujt’ Singidunum qaj, jo Beogradi. Manej e kanë pru kâ se u rritë aj ven’, at’herë e kanë maru këtë Beogradin tjetër. Edhe at’herë veç kanë qenë sllavë, ja kanë ngjitë emrin e vet, beo - i bardhë, grad - qytet, qytet i bardhë. Na i thom’ Beligrad, kishe me hekë atë fjalën “beo”, po edhe “beli” osht’ prap serbe fjala. Epo pa qenë serbt ktu, ata kanë ardhë prej dreqit t’mallkum, kanë ardhë n’Ballkan kanë zônë venet ilire. Krejt Ballkani u qujt’ Gadishull Ilirk, e jo Gadishulli Ballkanik sikur tash. Lidhen [serbët] me Kongresin e Berlinit, qat’herë kur u majtë Lidhja e Prizrenit, turqit atje kanë qenë, qaj Maxharr Pasha që u vra ktu në Gjakovë ka qenë delegat n’Kongresin e Berlinit, në emën të Turqisë ja ka dhônë Palvë e Guci e kto krejt. At’herë hî Lidhja e Prizrenit, u çu për me i mbrojtë tokat e veta, edhe kanë lufutu për Plavë dhe Gucinë edhe për knej e ka shliru qëto, Shkupin. Qat’herë osht’ zgjedhë Sylejman Vokshi komandant i ushtrisë së Lidhjes së Prizrenit, edhe me ushtrinë e shqiptarve e ka shliru Shkupin, i cili në atë kohë ka qenë shqiptar, po administrata ka qenë turke, kurse krejt Shkupi ka qenë krejt shqiptarë. Me nimi e nânqin e nizet e pesë [1925] janë gjetë kto regjistrimet turke. Shtadhetë [70] për qin’ (%) shiptarë ka qenë Shkupi, tash shtadhetë [70] për qin është maqedonë. Qe çka na kanë bo! Se prej Shkupi shumë kanë shku n’Amerikë, n’Australi, e atje n’Turqi. Shumë shiptarë kanë ikë qështu prej zullumit, edhe e kanë marrë botën në sy. Po Shkupi ka qenë shiptar, ilir. Edhe Maqedonia krejt ilire në atë kohën e Aleksandrit të Madh, se edhe Aleksandri është shqyp, alek i kanë thânë njeriut pellazgët e domethânë yll, al, alk e popullit, hallk. Mos dëgjo çka thojnë hâllku, çka thotë populli, po ban’ punën tône - me thânë. Hallk poplli është qujtë n’kohën e pellazgve. Edhe tash e kemi atë fjalë në popull. Poplli thotë, hâllku ish ngritë, tan’ aj hallk ish mledhë. Te xhamia ndryshe nuk thojshin, veç sa hâllku ishin mledhë aty po majshin fjalë... edhe hallk. E “alk” osht’ qujt’ njeriu, alkalek, qëkjo osht fjala e parë e Aleksandrit “alek”, “sa”, s’âshtë, “n’dro”, e treta fjali Aleksandro - njeri që s’frigohet, s’osht’ n’dro, s’ja ka dronë kërkujt, s’ja ka frigën kërkujt... Ai e ka marrë gati krejt botën, për qëta e kanë qujt’ qashtu, njeri i pa dro, njeri trim. Me fjalë tjera, është fjalë shqipe. Edhe Makedonia është fjalë shipe. Na duhet me i thônë Makedhoni e jo Makedoni se e kemi germën “dh”, ata që s’e kanë germën “dh”, s’munden me i thônë Makedhoni po i thônë Makedoni ose Maqedoni. E Makedhoni osht’ shqip, se vendi që jep mak, “dhoni”, me dhônë - fjalë shqipe, “mak” është maku, kokrrat e makut bimë mjekuese, është hashashi, është drogë faktikisht, po droga ma e lehtë. Në kohën e pellazgve ju kanë zî fmive mak, kokrrat e makut. Osht’ lule ajo po kâ kokrra mrena, qato kokra i kanë qitë me zî, i kanë dhânë me i pi, i kanë pushu dhimtë. I pari bar n’botë është maku, prandaj farmaci quhen gjitha “maci”, c-ehi [c] është k-ê [k], italiant në vend të k-ehit [k] e kanë “c”. Maki është fjalë shipe, farë e makut, “farmaci”, sepse je pellazg, krejt bota është pellazgjike, e kanë marrë. Ose fjala donator, tash është njeri që jep diçka, nimon diçka për me ngritë naj shpi, a pallat, a me... Për shemull unë me botu naj libër duhet me gjetë naj donator që merr diçka, se kushton bukur mirë botimi, e donator është gabim, nuk duhet me thânë donator, duhet me thânë shqip, dhônator - me dhônë, se aj jep  (qesh). Edhe halâ... Edhe Maqedonisë duhet me i thônë Makedhoni, edhe Kosovës jo Dardani, sepse na e kemi dh-en [dh], Dardhani, dardha ka dhônë. Halâ nëpër male gjânë dardha të egra që s’i ka mjellë kërkush. Kjo tokë ka dhânë dardha edhe e ka emrin Dardhani, dardhani dardane, që jep dardha. Ne do gjâna po na humbim, vet ne nuk i rujtëm, e humbim. Sepse Makedhonia... osht’ shqip fjala Makedhoni, qî jep mak. Edhe vërtetë, krejt Evropën kërkush s’jep mak ma shumë se në Makedoni. Tash i thojnë afion makut, afion, e shesin nëpër krejt botën edhe fitojnë shumë pare sepse është drogë, është mjekuese, edhe nimon njerzit kur kanë far’ dhimte. Kur bohën operacion ja japin me pi, a ja japin injeksion, edhe ma pak e nín dhimtën. Qashtu i kanë vu në gjumë fmin’, kanë qajtë, kanë qajtë... kur ja kanë dhânë me pi atë e ka marrë gjumi si i ka pushu dhimta. Ajo është i pari qî osht’ shitë si bar. E tash na i thom barnatore e bota i thotë  fara e makut [farmaci] se qaty ka fillu. Fara e makut u shitë si bar për shërim ma s’pari. K’to duhet me ditë qî është fjalë pellzago-ilire-shype. E kto gjâna duhet me i pasë parasysh, sidomos kta, sidomos, prap po them, aty ku ruhet libri se diku është e thônë kjo që p’e tham unë, po lexu s’e kom kto vet, e kom... tu u marrë me mitologji i kom gjetë k’ta emra, janë shumë emna. Krejt Evropa osht’ ship [shqip], se Evropa është motra e Kadmit, e qëtij Kadmit qî i ka lind’ djali Ilir, se e lash gjysë Kadmin, s’ka dert, kjo lidhet tash, kur niher’ Kadmi e lutë Zotin me u bo gjarpër, gruja e tij e kishte emrin Harmoni, edhe ajo kur e pâu bashkëshortin e vet gjarpër, qysh munet me jetu ndryshe, e lutë edhe ajo, masi e bône gjarpën bashkëshortin tim, o Zot shëndrrom edhe mua në gjarpër. Edhe i shëndrron të dytë [2] në gjarpër. Kur ky u shëndrru në gjarpën ka qenë prijës i fisit ilir, i Enkelejve. Enkelejt e kanë zbulu se “enk” ngjalës i kanë thânë, e k’ta Enkelejt kanë jetu te liqeni i Ohrit se aty kâ ngjâla shumë, edhe e kanë emrin Enkelej n’bazë të ngjâlave, edhe i ka udhëheqë Enkelejt. K’tâ si udh’heqs kado qî e kanë çu e kanë hipë n’kerr, kerrin e kanë tërheqë dy [2] kí, i kanë bile edhe emnat ata kí, njônit ja di tjetrit ja kom harru. Njôni e ka emrin Vutha. Edhe sot i thojnë hajde Vutho kur i grahin me livru, i binë shtagë e Vutha e qujn’, hajde Vuthë hec, se u metë prej Kadmit qî e ka pasë kâun qî e ka terhjekë me kerr prej nî [1] qyteti n’qytet ose prej nî [1] katuni n’katun. Njôni prej kijve e ka emnin Vutha. E kemi... Vorrin e ka diku te Vuthaj, që Vutha, Vuthaj, lidhet me emnin e kâut, e tash qiky Kadmi edhe ajo shoqja Harmonija bôhën dy [2]. Çka bâjnë tash k’ta ilirt? Në njânën anë t’zgjedhës, zgjedha që nî [1] kâ osht’ knej nî [1] kâ osht’ knej, zgjedhë i thojnë asaj, njânën [1] anë t’zgjedhës e kanë vjerrë gjallë atâ, gjarprin, njânën anë, në këtë anë të zgjedhës, Harmoninë në këtë anë të zgjedhës, burrë e gru i kanë vjerrë. Edhe qî thashë tirqit kanë randsi shumë, sepse tash për me rujt’ Kadmin edhe Harmoninë ilirt i kanë bâ teshat, kqyri [i referohet fotografisë], dy [2] gjarpî, qe dy [2] kâmë i ke, aty xhepat janë, tirqit, anej âshtë nî [1] gjarpën teposhtë, knej edhe nî [1] gjarpën teposhtë, ajo është zgjedha, krejt si zgjedha që janë dy [2] kularë xhepi, njâni [1] xhep osht’ ku e shtin kâu kryt’, qe knej, edhe xhepi anej, e shtin aj tjetri, osht’ zgjedha, edhe osht’ me dy [2] prijsa, Harmoninë dhe Kadmin, si gjarpi të lëshum. At’herë krejt teshat e ilirve janë me gjarpinj. Edhe ato herrka, ato kapulaça, e krejt janë me gjarpinj, me gajtôna. Qata gajtôna i imitojnë gjarpît. Bile poshtë kur kqyr’, qe koka e gjarpnit është k’tu, te kâma, n’fund, edhe te tirqit, te xhepat, n’fund te xhepit osht’ koka e gjarpnit se ajo është... Tash nuk po i bojnë kshtu [i referohet fotografisë], po i bojnë xhepat qëkhô lerg ose gati n’prapanicë, pe prishin tirqit. Tirqit kshtu duhet me pasë formën, se kta janë tirqi t’Rugovës. 

Qajo [i referohet fotografisë] është n’Shkup, roli i funit që e kom pasë. I thashë shoqës, “Ec ulu qëtu, ta lôm’ nî [1] kujtim që jam ardhë n’Gjakovë”, se tana u hap teatri, e lshova Shkupin, dymdhet’ [12] vjet. 

E që t’thashë, n’Deçan kur isha n’sallën që lujshim na si teatër e bonën zyre të Lidhjes Socialiste... S’e dini ju, është nî [1] parti at’here qî nga Lidhja Socialiste u shënojshe n’Lidhjen Komuniste. Pa qenë socialist s’un u bojshe komunist. Prandaj ajo ishte Lidhja Socialiste ma s’pari. Edhe ju thashë atynve, u bo nî [1] mbledhje, isha nifar’ uds-i i ktyne kishave dhe xhamijave... Sepse Deçani e ka kishën ma t’bukur n’Evropë, nuk ka ma t’bukur se ajo, ka boll katedrale e krejt po gdhendja kurrë... sikur janë dritaret e dyrt e ksaj kishe s’ka kund, krejt osht’ mermer’, e gdhendme me daltë, krejt mjeshtrat shqiptarë e kanë bâ, krejt arqitektat ma t’mirë shqiptarë e kanë maru, e Serbia thotë, është djepi jem, i kam kishat aty! Kta s’kanë ditë çka osht’ kryqi (qesh), nânqin’ [900] vjet s’kanë ditë ça ô kryqi as feja, prandaj gabim e kanë. E kshtu qî... A jeni lodhë?

MD: Jo, gjysh. A je lodhë ti? 

SL: A ju ka marrë unja? 

MD: Jo, jo. Asnjë pikë. Faleminderit!

SL: Pa mahi. Tregoni. Ndoshta me nî [1] bisedë nuk munet krejta. 

Tash e morën atë sallën, s’kisha ku me dhânë shfaqje, se unë s’muj rrisha pa dy-tri [2-3] shfaqje n’vjet, at’here ju thashë atyne, se ishte mledhja e komunës e une isha nifarë anëtari aty si thashë për mbrojten e ktyne përmendoreve, kto... jo kishave, jo xhamijave... e at’here thashë, ah nejsha k’tu mirë ma bofshi! Qat mrekulli e kishin. Ishte salla e bukur, mî nimi [1.000] vetë i zinte. Ata binën e bonën zyre, ajo bina ishte e madhe, ishte tamon si teatër, hiç mangu gjô s’kishte. Teatrin kta e kanë maru. Tash qatâ me pas bâ teatër Deçani lirisht... Edhe maroi viti shkollor. Dhash dorëheqje n’Deçan, shkova n’Istog. M’tha dikush që janë tri [3] salla tu nejt’, kurkush s’përgaditë shfaqje. Çka breee! Shkova atje, me gjithë gru e familje e krejt shkova n’Istog. Aty jepsha msim edhe në shkollën fillore tetëvjeçare, edhe ishte hapë normalja, dy [2] vjet ishte n’Istog, dy [2] vjet n’Pejë, katër [4] vjeçare ishte at’here normalja, po dy [2] vjet si paralele të shpërndame, i thoshin, aty dy [2] vjet ju kom dhânë msim edhe normales. Edhe art figurativ. Ata e kishin landë edhe Histroinë e Artit, e Historinë e Artit e disha se sa e kisha maru ushtrinë, shtatmdhet’-tetmdhet’ [17,18] muj’, s’kom nejt’ ma shumë, e disha mirë atë Historinë e Artit. Jepsha edhe Art figurativ/Vizatim edhe Historinë e Artit. N’Historinë e Artit ishin... k’tu n’Kosovë... ish aty, e kisha n’program, Arti mesjetar n’Kosovë. Tash n’Artin mesjetar hijnë kishat edhe xhamijat. S’ka tjetër art se ato qat’here janë maru. Mesjeta osht’ i dheti [X], i nimdheti [XI], i dymdheti [XII], i tremdheti [XIII] shekull. N’tremdhetin [XIII] shekull u maru, me nimi e treqin’ e tremdhet’ [1313], u maru Deçani edhe... halâ kemi qenë të krishterë na, po ma shumë katolikë se ortodoksë se n’qat kohë e kanë ndrru fenë, Car Dushani qî ka sundu Kosovën në atë kohë e u bâ nga katoliku ortodoks, edhe krejt k’ta e kanë ndrru fenë, “Nemanidët”, “Nemaniç” ju thojnë kta, Nemanid ju kanë thônë, edhe serb, Nemanja Stefan, Stefan Nemjanja i kanë thânë të parit që e ka kriju shtetin e parë serb, Stefan Nemanja. Ai në realitet ka qenë Shtjefën, katolik shiptar, Shtjefën Nemana jo Nemanja që kto vende janë qujt’ Bjeshkt e Nemuna, “Nemana” – ana e nemun, se edhe Rashka ku ishte kriju ishte principatë shiptare, Nemanja nuk ishte serbe po e morën ortodoksizmi, e lanë katalicizmin edhe e harrun që janë shyptarë, e harrun kombin, shtadhetë [70] për qin [%] t’Serbisë janë shiptarë po nuk e dinë se e kanë ndrru fenë e janë bâ nga katolikë, ortodoksë. Car Dushani e ka qitë urdhrin, “Ai që ban kryq si katolik, t’i kputet koka”, edhe ju ka kput’ koka shumë njerëzve, se është zor me ndrru fenë. U deshtë me shku n’fenë... ata katolikë, u dâsht’ me shku në kisha ortodokse, edhe disa s’e kanë pranu atô, sikur na me tremdhetin [13] që s’e kanë pranu fenë e tyne po kanë marrë malet e disa janë bâ myslimanë, disa janë bâ ortodoksë në atë kohë, se zori, t’gjallë i ka shti n’dhé para tynve, kur e kanë pâ që po i shtinë n’dhé t’gjallë ka shku e ka bâ kryqin, e ka ndrru emnin. E kemi na asi po rrallë janë ata qî e kanë ditë çka domethënë. E kanë marrë ikën maleve edhe gjithka. S’kanë nejt’. Kshtu qî deeri qî ata i ka kritikue Evropa, se Evropa ja ka hupë drejtën me qenë... Krral Nikollës me qenë koral, me qat gjest qî ka dashtë me ndrru fenë e ka hupë drejtën me qenë krral i Malit t’Zi, edhe ju ka hjekë drejtsia e krrali. Mali i Zi s’ka pasë mâ mbret prej asaj kohe, Serbia po e Mali i Zi jo. A Mali i Zi e ka mbretin para Serbisë, kshtu historikisht, po me atë moment kanë qenë malazezë, ata udh’heqesa. Sall Batarja, Sall Batarja ka qenë serb, po nî tjetër, se e kemi dhânë nî shfaqje, une jam aty, film e kem pa bâ, me kryq, tu e shti puthe kryqin, tu e shti shiptarin m’u bâ shkí. E kem bâ këtë ngjarje, e kem bâ film. S’e paski pâ... Une e kam popin atu, e luj’... Edhe nejse, ai hupi drejtën e mretit edhe mâ s’ka mret Mali i Zi pî at’herit, se aj ka qenë, Krral Nikolla i kanë thânë, niher’ Knaz, manej... Knaz kur ka qenë principatë, e Knaz e ka pasë emrin,  kur u bâ mret e ka bâ Krral Nikoll, po ka humbë drejtën, me qato që ka dâsht’ me ja ndrru fenë shiptarve e ka hupë drejtën n’Evropë, edhe e kanë rrxu. E tash kjo dynasti në Rashkë që u kriju n’bazë të emnit Shtjefën Namana, jo Nemanja, po kta s’e kanë ditë çka domethânë “ana” e e kanë bâ “anja”, Nemanja është gjithka. Stefan Nemanja osht’ serbisht, po u bâ ship. Duhet me thânë Nemana, ana e nemun, se Bjeshkt e Nemuna quhen, qaty mas Bjeshkve t’Nemuna osht’ Rashka, Raska ka qenë e e kanë bâ Rashka se s’e kanë kuptu emrin Rrasë çka domethânë, Rrasë - Rashka, e ka bâ sh-ehin [sh] s. Edhe e shtetin e parë e kanë qujt’ Rrasë, po ma vonë Rashka, osht’ kriju emni Rashkë. Edhe tash osht’ Rashka. A Rrasë, shteti i parë serb osht’ Rrasë, e ka emin Rrasë se është rrasë aty, po ai s’ka qenë serb po shtet i parë ortodoks. E ata nuk e kanë kqyrë kombin, feja at’here ka sundu, popat kanë sundu, prandej edhe na kemi qenë t’krishterë, ktu shumica kanë qenë ortodoksë se janë bâ ortdoks se janë bâ me zor ortodoks, se ai e ka ndrru fenë, ka qenë katolik Dushani [Car], shiptar katolik jo serb katolik, e ka ndrru fenë, at’here u bâ serb, sikur tash qî kemi Shala - Shaliq. Tu shku n’kisha me serbë e ka bâ Shaliç. Nuk kanë shkitë [serbt] fise. Shala është fis, Shaliq nuk munet me pasë, por është fjala Shalë. E shiptarë kanë qenë ata e janë bâ shki, Shaliq. Me bâ me i thânë që osht’ shiptar t’i nxjerr dy [2] sytë, qata i kanë bâ mundim Kosovës shumë, qata që e kanë ndrru fenë. Lloqani âshtë ngat Deçani, Stojkaj - Shtojkoviq, Stojkaj kanë qenë, Dasha - Dashiq, Zogaj – Zogoviq... krejt kta emra shiptarë janë bâ sot serbe ose malazeze. Malazezt mâ krejt janë shqiptarë. Vasa - Vasajoviq, Gjukaj – Gjukanoviq... krejt kanë qenë shiptarë malazezt, por serbt, qëta dinastija janë shtadhetë [70] për qind [%] t’serbve, se Balaj - Baloviq, Basha – Bashanoviq... janë mbi niqin [100] emra. Qëky Shesheli [Vojsllav] osht’ me prejardhje shiptare, osht’ n’krye t’çetnikve n’Beograd, e është shqiptar, se t’part e tij shiptarë kanë qenë. Karagjorgjeviq, Pjetri i zi, ka qenë shqiptar, se turqit at’here kanë sundu. Karagjorgjeviqi domethânë “Gjorgji i zi”, se “Karadak” ju thojnë Malit t’zi, edhe “Karadak” ju thojnë edhe Malit t’Zi t’Shkupit. Mali i Zi... Eh tash, fjala Mali i Zi ka ngelë nga qekjo... Mali i zi jo, po Malsi, Malsia e Madhe. Malsia e mbi Shkodrës, Malsia e tana kanë qenë Mali i Zi. Malsi u qujt’ n’kohën e romakëve po ata nuk kanë ditë me thânë “Malsi” e kanë thânë “Mali i Zi”, edhe ka metë Mali i Zi. Tani turqit e kanë bâ Karadak, edhe tjert. Montenegro e kanë bâ italjant. Montenegro domethënë: negro - zi, mali – monte. Kshtu qî të gjithë na kanë kopju fjalën shqipe Malsi, por s’kanë ditë me thânë Malsi, kanë kujtu që Mali i Zi, se romakt nuk kanë mujtë me thânë Malsi se s-ehit [s] i thojnë z-eh [z], kshtu qî u metë Mal i Zi prej romakëve. Shtatqin’ [700] vjet kanë sundu romakt ktu, shtatqin [700] vjet Bizanti, pesqin’ [500] vjet Turqia... krejt gati. Dy mijë [2.000] e kusur vjet qî t’okupum jemi. Treqin’ [300] vjet para eres sonë ka fillu okupimi i Ilirisë pî romakëve. Megjithse romakt na kanë ditë si t’vet, se krejt gati perandort romakë ilir janë, po veç e ka okupu këtë vend, se at’here qyteti me qytet kanë luftu e le mâ me vene tjera. Roma ka luftu me Venedikun, Venediku me Milanon... gjitha qytetet kanë luftu deri me nimi e tetqin’ e katërt e tetë [1848] t’nânmdhetit [XIX] shekull, me nânmdhetin [XIX] shekull u kriju Italia si shtet. Tana qytetet janë bashku u bâ shteti Italian. Qat kohë u bâ edhe Gjermania, n’kohën e Bizmarku [Oto von Bismarck], tamon kur u majtë Kongresi i Berlinit Gjermania u bâ shtet. Gjitha qytetet janë bashku u bâ Gjermania shtet. Se kanë qenë... Secili qytet ka qenë shtet edhe kanë luftue nërmjet veti. Në antikë Athina ka luftu me Spartën, janë luftrat e Peleponezit që tregojnë k’to. E po du me thânë qî... Kush e krijoi Italinë - shiptart. Gjysepe Garibaldi arbresh, e ka kriju shtetin italian, i ka bashku e ka bâ shtet. Dy-tri [2-3] vjet kanë sundu shiptart, Krispi e ka pasë emrin kryetari i parë Italisë, shiptar, sepse gati krejt kanë qenë iliro-shiptarë, prandaj edhe e kanë kriju shiptart edhe e kanë sundu shiptart. Kur u kriju shteti grek? Shiptart e kanë kriju Greqinë. N’luftë kundër turkut u kriju Greqia. Pesë [5] kryeministri grek’ n’fillim t’fillimit kanë qenë shiptarë, masanej grekë. Me ndikimin e Evropës e anej... Edhe shqip kanë folë krejt Greqia. E kanë ndiku... sidomos Anglia, ishte fuqi e madhe në atë kohë, ka ndiku që Greqia me qenë e vetvetja, gjuhën e ato me i përhapë, e mos me leju gjuhën shipe kërkun. Sepse ajo u msu gabimisht, prej romakëve edhe prej vet Bizantit se Greqia osht’ fillimi i botës. Eh jo (qesh)! Greqia osht’ pellazike edhe ata pellazgë kanë qenë. S’di sa libra... Edhe kjo [ iu referohet librave] e thotë k’tâ, edhe kjo. E s’di sa libra janë... Nja tridhet’ [30] libra që Greqia nuk osht’ greke. Para grekve kanë qenë pellazgët edhe krejt emnat e çdo gjëje që e kanë e kanë pellazgjike. K’to janë librat që duhët me u përkthy. Librat e vjetra sidomos, që s’janë përkthy shqip, amanet librarisë, ti je e re, me ju thânë atynve me nî mbledhje, k’to libra që janë plot... çdo libër k’tu [i referohet faqeve të fundit të librit] thotë prej ka e ka marrë materialin, ai e ka shkru para k’tij a ky ka shkru qe gjashdhet’ [60] vjet këtë libër, po ka shkru niqin’ [100], dyqin’ [200], treqin’ [300], pesqin’ [500] e shtatqin’ [700] vjet para k’ti qî i merr ky, qî thotë për pellazgt që ata flasin, i merr ky fjalët e tyne, e i ka qitë n’këtë libër, “Enigma” quhet, nga Robert Danzheli [Robert d’Angély]. K’ti duhet me ju çu n’kâmë. Çdo gjâ e ban’ shqipe. Krejt botën, krejt Evropën, krejt Azinë, Afrikën... krejt, kudo që ka njerz janë pellazgë, e prej pellazgve rrjedhin ilirët, prej ilirëve shqiptarët. E tôna encikolpeditë e botës, se enciklopedi osht’ koka e dijes së nî veni, thojnë, “Pellazgët janë të parët e Evropës. Prej pellazgve rrjedhin ilirët, prej ilirëve shqiptarët.”, nuk thojnë grekët [nuk thuhet që grekët janë të parët e Evropës]. Edhe grekët e kanë enciklopedinë e vet. Kshtu shkrun edhe aty. Thotë, “Janë pellzgët, janë ilirët, janë shqiptarët.”, e nuk thojnë grekët. A knej krejt bota menon se prej grekëve, e filozofisë greke, e diturisë greke, u zhvillu Evropa. Lidhje s’ka! Krejt janë pellazgo-iliro-shiptare! Krejt dituria, krejt bota është e jona. K’tâ e ka për detyrë biblioteka, me i gjetë kto librat e vjetra, se ky e thotë k’tu po kur ja qet ti librin e shkrum, që osht’ diku i shkrum qî e ka marrë pî ati ose ky tjetri pî ati ose ton’ që kanë shkru kanë marrë pî tyne... albanologë. Bile albanolog Lamberci, Maksimilan Lambreci [Maximilian Lambertz], gjerman, një ndër albanologt ma t’frytshëm, nizet e dy [22] libra i ka për pellazgët t’shkrume. Lambreci ka vdekë qe niqin [100] vjet. Ai... Fjalinë e ti... Edhe une jam tu e shkru nî [1] libër, e po vdes pa e shkru, se qe çka m’gjetë {e prekë dorën e palëvizshme}... Isha tu e punu n’qat libër, e kom Mitologjia - dëshmi e parë e Gjuhës Shqipe. Se mitologjia osht’ krejt shqip, çkado, tânë Zotnat, çdo gjâ n’mitologji s’mun’ të spjegohet me asni fjalë tejtër veç me fjalë shqipe. K’to e kanë thânë albanologë, e një [1] ndër k’ta edhe ky Lambreci. Maksimilian Lambreci ka qenë njeriu ma i dishëm në Evropë në atë kohë po e ka ditë gjuhën shqipe si gjuhën e vet, edhe shqip ka libra që ka shkru, nizet e dy [22] libra, i ka disa libra shqip, e tash Labrecin duhet me përkthy krejt. I kanë nja dy-tri [2-3] libra që ja kanë përkthy po ato duhet krejt librat se nuk mundem na... Nî njeri qî thotë... Fjalia e tij m’ka shti mu me shkru librin. Thotë, “Historia e vërtetë e kësaj bote do të shkruhet vetëm kur të shkrujnë shqiptarët”. K’ta e ka thânë i huji. Historia e vërtetë domethânë është gënjeshtër, por e vërtetë do të shkruhet kur ta shkrujnë shqiptarët, se historinë e kanë shkru jo romakët, jo grekt, jo... Krejt osht’ gënjeshtër. E kur ta shkrujnë shqiptartë qat’here osht’ e vërtetë. I ka pâ emra aty që krejt janë shqip edhe e ka ditë që veç shiptart mujnë me shkru të vërtetën se historia është e tyne. Historia është pellazgjike, se jemi kriju nga dhéu, t’part jemi që kemi folë, që kemi kriju gjuhë n’këtë botë, e prej tyne manej janë kriju mija e mija gjuhë. Se edhe qetash qët gjuhë që e kemi, me shku dy-tre [2-3] vllazën të ni [1] shpije njôni në Afrikë, tjetri në Amerikë, tjetri me ngelë n’Evropë, dalin fjalë të reja se gjuha gjithnjë pasurohet, qato [ka] fjalë të tjera. Ai në Amerikë e shkrun ndryshe, po tham’... “libër” po e marr shembull, aj nuk e thotë libër po e thotë... i thotë ndryshe. Ose qysh i thôn’ tash anglezt? Se gjuha angleze osht’ në Amerikë. Qysh i thojnë librit? “Buka”! Qe, shiko! Tash fjalë shqipe - “bukë” po “buk”, tash u kthy në buk’ - libër, sepse është ushqim i mendjes, e buka osht’ ushqim, edhe libri është ushqim. S’ka ushqim ma i madh. Prandaj Zoti ka thanë “lexo”, ma s’pari ka thanë, “Mso në emër të Zotit”. Dy [2] fjalët kryesore lidhen me krejt k’to, lidhen me librin se libri është... Se qata thashë, tempull i shejtë osht’ biblioteka, se aty osht’ dituria, e diturinë na dha Zoti. E lopa nuk e ka diturinë, as qeni, s’ka kafsha, as kâu, as bubrreci, as... se ata jesin gjallë, e hajnë, e krejt, shumohen e krejt, po s’e kanë diturinë, e dija, “dijo” i thojnë italiant Zotit, e na dije i thom’ k’tu, dije - diturisë, sepse atâ na dha Zoti, e Zotin e kemi k’tu, një pjesë të Allahit e kemi në tru se aty kem’ diturinë që na dha Zoti, e aj na ka dhânë, e për me zhvillu duhet me lexu e me msu. E ka çu urdhnin “lexo, mso”, prandaj po nuk i ban’ k’to gjâna kurrë nuk arrinë me ditë kush jemi e çka jemi. E ata e kanë ditë sepse ai qe niqin’ [100] vjet ka jetu, edhe e ka ditë që... librat e vjetra i ka marrë, ka lexu kush janë pellazgët. Eu, po kjo fjalë... edhe tash unë... prej atyneve... s’e kanë zbërthy, po i zberthën logjika, e logjikën na ka dhânë Zoti. Angli, p’e marr shembull, e kujna fjalë është? Shqip, se Anglinë nga Evropa e danë kanali La Mansh, “le manesh” është fjalë shqip, La Manshe len Evropën anash e del në brigjet Britani, se nga brigjet vjen fjala “britani”, brigje janë ato, tokë e dâme prej Evrope, ku u kriju Anglia, prandej “ankali” është fjalë shqipe sepse galia osht’ knej, “gali” i kanë thônë Francës, “galia” osht’ knej, kurse andej janë anglezt, “angali”, ana e galisë. E për me shku atje ka duhet me kalu? La Manshin! “Le”, është fjala gegenisht “len manesh”, e len manesh Evropën e del n’brigjet e Britanisë ose të Anglisë. Shiko, tana janë shqip. N’botë s’ka kurgjâ që s’osht’ shqip sepse pellazgt i kanë kriju ato të gjitha. Prandej i kom hi asaj se e mitologjia është dëshmia e parë e gjuhës shqipe. Mitologjia dëshmon që jemi t’part e ksaj bote, dëshmon se gjuha jonë osht’ e para e ksaj bote. Qashtu edhe ka pâ edhe ka thânë, “E vërteta do të shkruhet kur ta shkrujnë shiptart”. Edhe ky sot qe, [i referohet librit] francez, thotë, “Në këtë rruzull të tokës ma s’pari ô folë gjuha shqipe”, se thotë dikun aty, “pellzgo-iliro-shiptarët”, manej veç “shype” thotë. Nuk i përmen’ as pellzagt, as ilirt se e din që prej atynve kanë ardhë shqiptart. E janë gjâna të mrekullushme. Është puna... Libri, libri, libri ne na duhët, se ne duhet me ditë librin, me ditë të vërtetën. Nuk guxon me thônë serbi që ky vend osht’ Kosova. Thashë, në Istog kur shkova ja nisa me dhânë shfaqje edhe me arsimtarë, po edhe me nxansa të klasve të larta, tetës [8]. E kisha nxans Ibrahim Rugovën. Fati e gjeti e e kisha nxans. I jepsha Historinë e Artit edhe Art Figurativ. Po në kohë të lirë përgadtisha shfaqje me ta, një ndër ata e kisha edhe Ibrahimin nxans. Veç Zoti që e kish falë - i urtë, i sjellt, rrike n’fund me nî [1] shok, atje n’fund të klasës. E kisha njësinë Metodike, Arti mesjetar në Kosovë”. Kisha me ja’u spjegu, se normalja e kish landë Histroinë e artit, edhe kur erdh koha e ksaj, Histori, domethanë koha Mesjetare, Mesjeta qî Mesjeta në Evropë osht’… Errsinë quhet sepse qat’here ka fillu Humanizmi dhe Renesanca. Renesancë domethânë Rilindje. Ka fillu me rilindë humanizëm, domethanë njerëzimi ka nisë me rilindë, prej kohës së grekëve ose romakëve me rilindë përsëri dituria, edhe ajo u nisë në Itali. Kjo quhet Humanizmi dhe Renesanca. Pra, dej at’here ka qenë errësirë mesjetare. S’kanë ditë kurgjâ njerzit qî kanë thônë toka osht’ e rrumullakt. Gjordano Bruno e Galileo Galilei i kanë djegë n’furrë të druve, kurse në Kuran thotë, “Çdo trup qiellor në hapsinë noton.”. Merre me mend! E s’e kanë djegë kërkon! Kërkush s’u djegë. Në islamizëm janë me mija e mija gra që i kanë djegë që i kanë qujtë “shtriga”. I kanë qujtë shtriga edhe i kanë djegë në furra të druve me qindra mijë. Çka ka hekë Evropa prej... ‘ikfizicjon’ është qujtë ajo kohë. Spanja sidomos e ka përdorë këtë ikfizicionin ma s’shumti. Çdo nuse e bukur, çdo vajzë e bukur... dikush ka lakmu, ajo nuk e ka pranu fjalën, ka shku n’kishë ka thônë qajo është shtrigë që po ban’ qështu, qështu, vetëm për inatë pse... E ka shpallë shtrigë. E kanë kallë. Krejt i kanë bâ shtriga ato që s’kanë mujtë me i bâ për veti. Qata s’e ka bâ islamizmi. Prandaj islamizimi ô feja ma e pastër. E vetmja gjô që ja kemi pâ hâjrin Turqisë është që e morrëm fenë islame sepse s’ka... feja islame është... Tash s’di sa njerz janë të ndishëm që kanë shkru libra për islamizmin, e kanë çu në qiell, thotë, “S’ka fé ma të drejtë se islami”. Për qato tash u kriju isisi [ISIS] për me ja hupë autoritetin islamizmit sepse filloi Amerika me u bâ islame. Niqin’ e dy [102] xhami i ka Nju Jorku, s’di sa xhami i kanë k’to shtetet e perëndimit, ka Franca, ka Italia, ka... çdo shtet perëndimi ka xhami. Për hatër të njerzve që punojnë ja’u kanë ngritë, po ka pasë aty edhe përpara arabë e sene e ja’u kanë maru xhamitë. Ata tu pâ që po dojnë me u bâ muslimanë Amerika krejt, sepse zezakt fillun me u bâ me t’madhe, a zezakt janë shumë, qaq shumë sa u bâ... gati gjysa e Amerikës zezakë, edhe e panë që u bâ gjysa e Amerikës, po edhe të bardht, po zezakë ma shumë. Qashtu Franca. N’Francë ka qenë nî, Rozhe Garodi i kanë thânë, ka qenë sekretar i Partisë Komuniste katërdhet’ [40] e sa vjet në Francë, që s’ka besu në Zot as kurgjâ, e i ka shkru nizet e dy [22] libra për fenë islame. Kur u ba shtadhet’ e pesë [75] vjet e ka marrë fenë islame, u bâ mysliman, midis Parisit u bâ mysliman. I ka shkru nizet e dy [22] libra për fenë islame e e çon fenë islame në qiell, çka osht’ njâ [1] e mirë e shkrun për fenë islame. Qe, edhe ato duhet me i përkthy se na s’e njohim fenë islame as nî [1] për qind [%], edhe pse jemi [myslimanë]. Une tedhet’ e katër [84] vjet jam mysliman, nuk e di... as nî [1] për qin’ [%] islamizmin nuk e kisha ditë mos me pas’ lexu Kuranin as k’to “lexo” që thotë urdhni i parë i Zotit. I pari [1] urdhën i Zotit është “lexo”, nuk di... I dyti [2] është “mso”. Prandaj me na pa thânë hoxhallart tânë kshtu ishim bâ populli ma i dishëm n’botë se kishim lexu e kishim msu. Hoxha i thojke bâbës tem, shtadhet’ [70] e sa vjet ishte, qat’herë isha regjistru n’shkollë, qat’here që u bashku Kosova me Shipninë, që na erdhën msust prej Shipnisë, qat’here jam regjistru, katërt e dyshi [42] ka qenë, e kom maru klasën e parë [1], bile nan’ [9] vjeç kam qenë kur jam regjistru e jo shtatë [7] vjeç sepse ishin luftrat, ishin ato edhe s’kishte shkollë shqipe, kur u hoq Serbia at’here, se erdh’ gjermâni e okupoi Jugosllavinë edhe i njeki prej Kosove. Kosovën e bashkoi me Shqipni. Krejt malazezve e serbve ja’u kanë kallë shpijat. I kam pâ me sy nga Lëbuzha, se unë n’kodër i rujsha dhitë, krejt kodra, u shike krejt Rrafshi i Dukagjinit, krejt shpijat, plot shki ka qenë e malazezë, tana ja’u kanë kallë, e ata kur janë rritë nuk i kanë harru shpijat e veta të kallne. Edhe çka bojshin keq... që i plaçkitshin. E kam pasë nî [1] kojshi që ja kanë plaçkitë delet, magjën, edhe magjën që gatun ja kanë marrë, t’re e kishin pasë, e kâ... Eh me magje të shkive gatujshin, se une kojshi i kisha, lujsha me ata fmi, e di kur e ka pru magjen në krahë me dy-tre [2-3] vetë, mezi e kanë pru magjen, e madhe po e bukur, e re, sa ishte maru. Lé qî plaçkitshin, i vrafshin, ja djegshin shpijat... E k’tâ nuk duhet me harru që k’ta na erdhën në emën të komunizmit. Sa ishte komunizmi na ishim mirë se kishim shkolla, fakultete, çdo gjâ. Edhe Akademia e Shkencave u hapë, po kur erdhën çetnikt, një [1] ndër ta ishte Millosheviçi [Sllobodan], po i msheft, çetnikt nuk dojshin Kosovën me bâ të pavarur, edhe filloi lufta. Sepse çetnikt nuk e dojnë Kosovën, po e dojnë Kosovën të vetën, “Osht’ e jona Kosova”, thonë. Kurrë sa t’janë gjallë çetnikt nuk e lshojnë. Qetash s’i ka tri [3] ditë n’Tiranë tha, “S’e lshojmë. Ai është... Jerusalemi i Serbisë është Kosova. Aty i kemi kishat, aty e kemi fillimin e kulturës”. Edhe vërtetë, kultura është kisha, e kishat me u bâ tonat. 

E që kesh tu e dhânë atë njësinë Metodike në Istog, që e kisha Artin Mesjetar n’Kosovë, i thashë, “Arti mesjetar janë kishat, janë maru kur ishim të krishterë. Xhamijat vijnë masanej, edhe teqet e mejtepet ça ka n’Kosovë ato janë që janë ndërtu që janë art...”, se arqitektura është art, piktura është art, skulptura është art. E k’to tri [3] artet u gjetshin në k’to ndërtesa, sidomos në kisha, se kishat i kanë trijat: arqitekturë është ndërtesa, piktura ato ikonat e pikturume nëpër mure, edhe skulptura dyrt e gdhendme në... koka të ndryshme ka të gdhendme në kishë të Deçanit. Çfarë bukurie kanë! Edhe ato tri [3] artet mos me i pasë s’mund quhesh komb, e ato për qeto Serbia tranohet me bâ me metë ato e m’u kriju Kosova e pavarun. Ne ende s’jemi sovran sepse është dhymdhetë katërt e katër [1244] që nuk na lenë me qenë sovran, po sherri i kishave është ajo dymdhetë katërt e katër [1244] sepse k’ta thirren n’kisha, e na me bâ m’i mledhë... Ja nisa, e morra, e kisha aparatin zmadhues në Istog, e mora ato, i kisha librat me Deçanin, me pjest, dritaret, me dyer, me krejt, të mdha. Tu ju dhânë njerzve m’kanë hupë ato libra... I shtisha në aparat. I çova në kinema në Istog, aj bezi i madh e i rritsha ato. Khu... s’i kishin pâ kurrë, rrallë kush prej tyne kish qenë në Deçan, As Ibragimi [Rugova] s’kish qenë. “Mjerisht”, tha, “kurrë s’e kam pâ. Tash p’e shoh ma s’pari çfarë bukurie qenka!”. Ishin bukur ato dyrë të gdhendme, ato dritare që s’ka në Evropë ma t’bukra, edhe kur marova mësimin, isha në kinema, sikur është zakon, “A ka dikush me pytë diçka, a kuptut?”, “Po”, tha, “une”. U çu Ibrahim Rugova aty, e çoi gishtin, “Urdhno Ibrahim!”, “E mor shok profesor”, tha, “këtë bukuri që e paskan maru”, se thashë, “Krejt durt e shqiptartve i kanë maru se serbt as s’kanë ditë çka është ikona, as kisha, as kryqi”, kur i nín, ato s’i kishin ní kurrë, [Ibrabim Rugova], “...kur k’to i paskan maru durt e shqitarve, kaq bukur qenkan, po nuk i bâmë tonat k’to kishat kurrë Serbinë prej ktuhit s’kemi me mujtë me hekë”. Nxans, heeej! I kam hapë sytë qekaq. Është dâsht’ unë me ja’u thânë ato se arsimtar, e aj si nxans ma tha atâ! Unë msova prej tij. K’shtu që n’vend që aj me msu prej meje msova unë. Që është e vërtetë, po s’u banën k’to kisha tonat, se Serbia n’to thirret, kurrë Serbia prej k’tu nuk heket. Qe nî [1] fjali qî e ka thanë nî [1] njeri meçëm. Kurrë, nî mijë [1.000] vjet e nî [1] djalë k’si soji s’lind’. Ishte i zgjutë, lexonte libra shumë. Thojsha ku e ka gjetë, qysh e gjeti këtë mrekulli, në vend që une të ju tham...! Se ju tregova se tridhet’ [30] arqitekt janë shiptarë në kishë të Deçanit. Don Vito Kuqi e ka aj që i ka udh’heqë, Dom Vito Kuqi. “Dom” i thojnë, Dom Lush Gjergji, katolikve ju thojnë “dom”, domethanë ishte katolik, me gjithë tridhet’ [30] inxhinjert tjerë që e kanë maru Deçanin e kanë pikturue, skulpturue, e krejt. E mos m’u bâ e jona! [Tjerët thonë] Jo është kulturë e serbit! Kurrë nuk osht’ e serbit, osht’ e durve të shqiptarit se k’ta [serbët] s’kanë ditë çka ô kisha. E po du me thânë, k’to gjâna duhet, lashtësitë, sidomos librat e lashta me i gjetë, me shku nëpër arkiva evropiane me i gjetë librat e lashta që shkrujnë për ne, për pëllzaget, për ilirët, e për k’to, edhe aty e gjâjmë vetveten, e gjâjmë kulturën tonë, të kalumen tonë, dhe dalin në shesh fjalt që ka thânë ai, “Historia e vërtetë shkruhet kur ta shkrujnë shiptarët”. Eh... 

MD: Gjysh, a na falenderon a po të falenderojmë? 

SL: Faleminderit prej jush që ju ka râ n’mend me ardhë. E k’to gjâna... se unë i kam shkru, po kam qef me ja’u thônë t’rive, se aj libër kumeditë a kam ymër me dalë n’shesh. 

MD: Faleminderit shumë gjysh!

SL: I kam të shkrume k’to fjalë, i kam krejt të shkrume po nuk po kam mundësi me maru se janë do që i kam shkru napër fletore, ato duhet me llaptop me i bashku. 

[Djali i SL i tregon se ka ardhur fizioterapeuti, dhe se është koha për përfundimin e intervistës].

MD: Faleminderit shumë, gjysh!

SL: Prandej kur t’doni e vazhdojmë se kjo s’ka fund hiç (qesh). Veç qato që janë kryesore. Unë u mundova aty-ktu, po ato janë kryesoret. I kemi kapërcy kanihere prej nî [1] teme, sikur tash qî kapërceva prej Artit mesjetar s’di ku shkova, po kjo nihet që i kam thânë, diku e kisha temën e Artit mesjetar që lidhet, nuk hupë kurgjâ. 

Falemnidnerit prej jush e ma bani hallall se edhe unë tash jam plakë e po harroj. Shumë emna që u dashtë të ju them nuk m’bishin n’mend. Ama kjo krejt që e kam thânë e kanë shkru të hujt. Fati është qî pâta jetë e disa libra që u përkthyn m’rânë n’dorë, se s’i kisha ditë. E unë kur kam qenë i ri k’to [i referohet librit] s’i kam ditë se s’e kam pasë. Tash u përkthy. Edhe tridhet’ [30] e sa tjera s’i kam ditë që ekzistojnë. Bile po, janë përkthy. Kur e shifsha, haj Zot runa, niqin [100] e sa vjet përpara e shtypne e ne s’e kemi… Marri osht’. Kto duhet me i përkthy krejt sepse vetëm ashtu kulturën tonë e rujmë. T’i gjejmë çka kanë shkru t’hujt, edhe çdo libër e vjetër që ka t’baj me pëllazgo-iliro-shiptarë t’part na duhet me përkthy e jo t’hujt. Se na tash kemi shkollë, dikur s’kemi pasë dije, s’kemi ditë as çka osht’ a-ja [a] as b-eja [b]. Pra, alfabetin kryesor. Mas Luftës Dytë [II] Botërore e msum na çka osht’ shkolla, çka osht kjo, ajo, kush janë pellzgët, kush janë ilirët… S’kemi ditë çka të parët tânë, brez mas brezi nashta ja kanë përcjellë njëni-tjeterit ose nëpërmes kângve, po libër me lexu s’ke pasë. 

E harron, e merr apet e lexon, dytën herë, tretën [3]… s’e harron mâ. Ehhh, libri qat t’mirë e ka. E kâp kur dush’ e lexon. 

Qetash qetâ [i referohet librit], e kam lexu qe dhetë [10] [herë], qetash e morra përsëri, thu ti që s’e kam lexu fare, çfarë gjâna të reja po zbuloj...!